Huy động nguồn lực vốn kiến tạo kiến trúc tài chính cho siêu đô thị

Bài toán huy động nguồn lực xã hội

Quá trình tư nhân tham gia kiến tạo hạ tầng quốc gia đang kỳ vọng đóng góp nguồn lực quan trọng nhằm hoàn thiện nền tảng cho chu kỳ tăng trưởng mới. Tuy nhiên, nếu chỉ dựa vào nguồn vốn ngân sách nhà nước thì rất khó đáp ứng nhu cầu đầu tư hạ tầng quy mô lớn tại các đô thị.

Theo ước tính của Bộ Tài chính, tổng vốn đầu tư toàn xã hội giai đoạn 2026-2030 cần khoảng 38,5 triệu tỷ đồng, tương đương 1.464 tỷ USD. Trong cơ cấu này, khu vực Nhà nước dự kiến đóng góp khoảng 8,5 triệu tỷ đồng, xấp xỉ 30 triệu tỷ đồng còn lại phải huy động từ thị trường tài chính trong nước, quốc tế, vốn FDI, doanh nghiệp và hộ gia đình.

Thực tế tại TP. HCM, nhu cầu vốn cho hệ thống đường sắt đô thị từ nay đến năm 2030 lên tới hơn 20 tỷ USD để hoàn thành 6 tuyến đường sắt với tổng chiều dài khoảng 200 km, trong đó vốn ngân sách chỉ đáp ứng được một phần. Đối với các dự án PPP quy mô lớn, doanh nghiệp tư nhân khó có thể dựa hoàn toàn vào vốn đối ứng vay ngân hàng khi tỷ lệ tín dụng trên GDP của hệ thống ngân hàng đã ở mức cao.

Đánh giá về thách thức này, TS. Nguyễn Hoàng Hiệp, Chủ tịch Hội đồng khoa học Viện Nghiên cứu IIB nhận định, đầu tư công hiện chịu áp lực lớn bởi giới hạn nợ công, yêu cầu kiểm soát chi tiêu và sự gia tăng nhu cầu đầu tư xã hội. Do đó, việc tìm kiếm các nguồn lực tài chính mới mang tính dài hạn, bền vững và có khả năng thu hút khu vực tư nhân tham gia vào phát triển đô thị trong một tầm nhìn tổng thể là đòi hỏi cấp thiết.

Xây dựng kiến trúc tài chính liên thông và các điểm kết nối

Để giải bài toán nguồn vốn, Việt Nam đang đứng trước cửa sổ thể chế quan trọng khi Bộ Chính trị đồng ý chủ trương xây dựng Luật Đô thị đặc biệt cho TP. HCM, dự kiến trình Quốc hội vào cuối năm 2026. Cùng với đó, hệ thống pháp lý về thị trường carbon và Danh mục Phân loại Xanh cũng đang dần hoàn thiện.

Theo ThS. Ngô Trường Tiến, Đại học Aberdeen (Anh), NCS Khoa Tài chính ĐH UEH, có 4 cấu phần thể chế tài chính mới có thể tích hợp thành kiến trúc tài chính đô thị thống nhất, bao gồm: Trái phiếu xanh đô thị; Thị trường tín chỉ carbon đô thị; Mô hình phát triển đô thị gắn với giao thông công cộng TOD; Công cụ thu hồi giá trị gia tăng từ đất LVC.

Tuy nhiên, rào cản hiện nay là thiếu cơ chế liên kết giữa các đầu mối quản lý. Dự án metro, chỉnh trang đất đai, trái phiếu, tín chỉ carbon hay dữ liệu đang bị phân tán ở nhiều sở ngành khác nhau. Nếu không có kiến trúc liên thông, việc phát hành trái phiếu xanh sẽ thiếu danh mục chuẩn, dự án giảm phát thải không tạo được tín chỉ, hoặc giá trị đất tăng thêm từ TOD không thể quay lại tài trợ cho metro.

Từ thực tiễn đó, ThS. Ngô Trường Tiến đề xuất các đô thị lớn như TP.HCM cần ban hành chương trình hành động tích hợp về tài chính xanh, carbon và TOD. Cần thành lập tổ công tác liên ngành có thẩm quyền thực chất để triển khai hành động, xây dựng khung trái phiếu xanh, chương trình tín chỉ carbon gộp dự án, cơ chế thu hồi giá trị gia tăng từ đất trước khi giá đất tăng quá mạnh, đồng thời phát triển hạ tầng dữ liệu số.

Chuyên gia nhấn mạnh rằng điều quan trọng là tích hợp bốn công cụ hiện có thành một kiến trúc tài chính khép kín với ba mối nối: dòng tiền, dòng dữ liệu và dòng quyết định. Bên cạnh đó, TS. Nguyễn Hoàng Hiệp cũng cho rằng, cơ hội thu hút vốn sẽ tăng lên nhiều lần khi kết nối kiến trúc tài chính đô thị với Trung tâm tài chính quốc tế Việt Nam đặt tại TP.HCM hoặc Đà Nẵng.

Chuyển đổi từ cơ chế gọi vốn đơn lẻ sang một kiến trúc tài chính đô thị liên thông không chỉ là bài toán gỡ khó về ngân sách mà còn là bước đột phá thể chế cho các siêu đô thị. Khi dòng tiền, dòng dữ liệu và dòng quyết định được khơi thông đồng bộ, các nguồn lực xã hội sẽ trở thành động lực mạnh mẽ, kiến tạo nền tảng phát triển bứt phá và bền vững cho giai đoạn mới.