Hợp nhất 4 Chương trình mục tiêu quốc gia, đổi cách phân bổ nguồn lực

Tổng nguồn lực dự kiến 808.558 tỷ đồng được giữ nguyên. Điểm thay đổi nằm ở cơ cấu phân bổ, với định hướng tăng tỷ trọng đầu tư phát triển, giảm chi thường xuyên và trao thêm quyền chủ động cho địa phương.

Tái cơ cấu nguồn lực, lấy hiệu quả làm trọng tâm

Theo phương án đề xuất, 4 chương trình được tích hợp thành Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển văn hóa - xã hội, nông thôn, dân tộc và miền núi giai đoạn 2026-2035. Việc tích hợp nhằm sắp xếp lại nhiệm vụ theo nhóm vấn đề, khắc phục chồng chéo, tăng khả năng lồng ghép nguồn lực và giảm chi phí tổ chức thực hiện, nhưng không làm thay đổi mục tiêu, đối tượng và chính sách đã được Quốc hội quyết nghị.

Thay đổi đáng chú ý nhất là cơ cấu nguồn vốn. Tổng nguồn lực dự kiến 808.558 tỷ đồng được giữ nguyên, trong đó chi đầu tư phát triển dự kiến chiếm khoảng 75%, còn chi thường xuyên giảm từ hơn 40% xuống khoảng 25%.

Tỷ lệ này được xác định theo hướng định hướng, không áp dụng cứng trong mọi trường hợp. Chính phủ sẽ chủ động điều hành trong phạm vi tổng nguồn vốn được giao, căn cứ điều kiện thực tế.

Việc điều chỉnh xuất phát từ yêu cầu khắc phục tình trạng nguồn lực bị phân tán vào nhiều đầu mối, trong khi một số khoản chi của chương trình thực chất đã thuộc nhiệm vụ thường xuyên của bộ, ngành và địa phương. Theo phương án mới, những nhiệm vụ thuộc chức năng thường xuyên sẽ được thực hiện bằng nguồn chi thường xuyên; chương trình tập trung nguồn lực cho những nội dung thực sự phát sinh và cần thiết để hoàn thành mục tiêu.

Thủ tướng Chính phủ Lê Minh Hưng cho biết, sau khi tính toán sơ bộ, cơ cấu nguồn lực dự kiến được điều chỉnh theo hướng khoảng 75% dành cho chi đầu tư và 25% dành cho chi thường xuyên. Trong quá trình thực hiện, tỷ trọng chi thường xuyên có thể tiếp tục giảm để tăng nguồn lực cho đầu tư. Thủ tướng cũng nhấn mạnh, tích hợp các chương trình không đồng nghĩa với thay đổi mục tiêu. "Quan điểm của Chính phủ là đây không phải là tích hợp cơ học", Thủ tướng nêu rõ, đồng thời khẳng định việc tích hợp không thể làm thay đổi hoặc thu hẹp các mục tiêu mà Quốc hội đã thông qua.

Cùng với cơ cấu lại nguồn vốn, phương án mới chuyển cách phân bổ từ chủ yếu dựa trên nhu cầu đăng ký sang tính đến nhu cầu thực tế, kết quả thực hiện mục tiêu, khả năng giải ngân, năng lực và mức độ sẵn sàng của từng địa phương. Các địa bàn chưa tự cân đối được ngân sách, xã, thôn đặc biệt khó khăn và vùng đồng bào dân tộc thiểu số, miền núi, an toàn khu, biên giới, hải đảo tiếp tục được ưu tiên.

Theo Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn, yêu cầu này xuất phát từ mục tiêu nâng cao hiệu quả sử dụng vốn trong giai đoạn mới, từng đồng chi tiêu công phải được tính toán về hiệu quả kinh tế - xã hội, đồng thời đặt mục tiêu hạ hệ số ICOR từ 6,4 giai đoạn 2021-2025 xuống 4,5-4,8.

Do đó, hiệu quả kinh tế - xã hội và kết quả đầu ra sẽ trở thành cơ sở quan trọng để đánh giá việc sử dụng ngân sách, thay vì chỉ tập trung vào tỷ lệ giải ngân.

Về nội dung, chương trình được tổ chức thành 7 nhóm nhiệm vụ, gồm phát triển hạ tầng thiết yếu và bảo vệ môi trường; phát triển kinh tế nông thôn, đa dạng hóa sinh kế, việc làm và thu nhập; nâng cao chất lượng giáo dục, đào tạo và nguồn nhân lực; chăm sóc sức khỏe, dân số; bảo tồn và phát triển văn hóa; chính sách đặc thù đối với vùng đồng bào dân tộc thiểu số, miền núi; quản lý cơ sở dữ liệu dùng chung, chuyển đổi số, kiểm tra, đánh giá và truyền thông.

Phân cấp mạnh nhưng phải đi cùng trách nhiệm

Một thay đổi quan trọng khác là phân định lại vai trò giữa Trung ương và địa phương theo nguyên tắc “địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm”. Trung ương tập trung xây dựng mục tiêu, cơ chế, tiêu chí, chỉ tiêu và giám sát, hậu kiểm; địa phương được chủ động lựa chọn danh mục, thứ tự ưu tiên và cách thức triển khai phù hợp với nhu cầu thực tế.

Thủ tướng Lê Minh Hưng nhấn mạnh không thể áp dụng một cách làm cứng nhắc cho tất cả các tỉnh, thành. Những địa phương đã đáp ứng đủ một số nhu cầu như trường học, trạm y tế thì không nhất thiết phải tiếp tục đầu tư theo một khuôn mẫu, mà có thể chuyển nguồn lực sang những lĩnh vực còn thiếu.

Cách tiếp cận này nhằm hạn chế tình trạng triển khai dàn trải, đồng thời gắn quyền quyết định với trách nhiệm thực hiện. Việc giao quyền cho địa phương phải dựa trên tiêu chuẩn, định mức, dữ liệu và điều kiện thực tế, đi kèm hậu kiểm và trách nhiệm giải trình. Trước khi giao nhiệm vụ xuống cấp xã, năng lực thực hiện phải được đánh giá; những xã chưa đủ điều kiện sẽ tiếp tục được cấp tỉnh thực hiện hoặc hỗ trợ trong giai đoạn chuyển tiếp.

Chủ tịch Hội đồng Dân tộc Lâm Văn Mẫn cũng đề nghị việc phân bổ ngân sách không chỉ dựa vào khả năng cân đối ngân sách của địa phương mà phải tính đến quy mô đối tượng và mức độ thiếu hụt dịch vụ cơ bản. Đối với vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, ông đề nghị cơ chế phân bổ phải đủ mạnh và có báo cáo riêng về mức độ thụ hưởng.

Cùng quan điểm về yêu cầu phân cấp gắn với năng lực thực hiện, ông Lâm Văn Mẫn cho rằng cần đánh giá năng lực của cấp xã trước khi giao quyền. Trường hợp xã chưa đủ điều kiện, cấp tỉnh cần tiếp tục thực hiện hoặc hỗ trợ trong giai đoạn chuyển tiếp.

Một vấn đề khác được đặt ra là bảo đảm việc tích hợp không làm thu hẹp chính sách. Phương án đưa ra nguyên tắc “bảo toàn” chính sách, theo đó việc hợp nhất không được làm thay đổi mục tiêu, phạm vi, đối tượng, quyền lợi và mức độ ưu tiên đã được Quốc hội quyết nghị.

Cùng với đó, cơ chế chuyển tiếp được đặt ra để tránh gián đoạn trong thực hiện. Trong thời gian chưa có đầy đủ quy định mới, địa phương tiếp tục thực hiện theo quy định hiện hành. Khi cơ chế mới được áp dụng, các dự án, nhiệm vụ và nguồn vốn phải được phân định rõ; nhóm đối tượng ưu tiên và mức độ thiếu hụt dịch vụ cơ bản cần được xác định, theo dõi bằng dữ liệu cụ thể.

Việc thay đổi phương thức quản lý cũng kéo theo yêu cầu cải cách thủ tục và số hóa dữ liệu. Thủ tướng Lê Minh Hưng dẫn thực tế ba chương trình trước đây thuộc riêng Bộ Nông nghiệp và Môi trường có tới 54 văn bản hướng dẫn, gây khó khăn cho cấp xã trong tổ chức thực hiện. Thủ tướng đề xuất ban hành một nghị quyết hướng dẫn thống nhất, đồng thời ứng dụng công nghệ thông tin và AI để hỗ trợ cán bộ cơ sở tra cứu nhanh các bước thực hiện.

Việc tích hợp 4 chương trình không chỉ nhằm thu gọn đầu mối quản lý mà còn đặt ra cách tiếp cận mới về phân bổ và sử dụng nguồn lực. Trọng tâm là tăng đầu tư phát triển, giảm chi phí trung gian, trao thêm quyền chủ động cho địa phương và chuyển đánh giá từ mức độ giải ngân sang kết quả thực tế. Tuy nhiên, hiệu quả của mô hình mới sẽ phụ thuộc vào khả năng thực hiện phân cấp đi đôi với kiểm soát, bảo toàn chính sách và xây dựng được hệ thống dữ liệu đủ để đo lường kết quả, mức độ thụ hưởng của người dân.

Phương án tích hợp 4 Chương trình mục tiêu quốc gia giai đoạn 2026-2035 giữ nguyên 808.558 tỷ đồng, với định hướng 75% chi đầu tư phát triển, 25% chi thường xuyên và 7 nhóm nhiệm vụ trọng tâm. Hiệu quả sử dụng vốn được đặt lên hàng đầu, với mục tiêu giảm hệ số ICOR từ 6,4 xuống 4,5-4,8; tỷ lệ vốn đầu tư toàn xã hội hướng tới 40% GDP mỗi năm. Việc hợp nhất cũng nhằm tinh gọn tổ chức thực hiện. Chương trình mới kế thừa mục tiêu, phạm vi, đối tượng và cơ chế đặc thù từ 4 nghị quyết của Quốc hội.