Hoàn thiện thể chế để kiến tạo môi trường phát triển bền vững cho kinh tế số

Động lực và thách thức song hành

Theo Tờ trình của Chính phủ do Thứ trưởng Bộ Công Thương Nguyễn Sinh Nhật Tân trình bày, dự thảo Luật Thương mại điện tử được thiết kế dựa trên 6 nhóm chính sách trọng tâm và 8 nội dung đổi mới lớn; những nội dung này, nếu được thông qua, sẽ tạo ra một bước ngoặt quan trọng trong việc định vị pháp lý toàn diện cho hoạt động thương mại điện tử.

Trước hết, dự thảo luật bổ sung cơ chế định vị pháp lý đối với toàn bộ các mô hình hoạt động, từ mô hình bán hàng trực tuyến truyền thống cho đến các nền tảng đa dịch vụ, các mạng xã hội có tích hợp chức năng thương mại, cũng như hoạt động thương mại điện tử xuyên biên giới; điều này không chỉ tạo sự minh bạch mà còn giúp tăng cường trách nhiệm của các chủ quản nền tảng, từ việc rà soát, loại bỏ sản phẩm vi phạm, lưu trữ thông tin giao dịch, cho đến việc phối hợp giải quyết tranh chấp phát sinh.

Thứ hai, dự thảo luật mở rộng trách nhiệm của các nền tảng xã hội có hoạt động thương mại điện tử, đồng thời bổ sung cơ chế kiểm soát nguy cơ lạm dụng vị thế độc quyền, thao túng thuật toán hay gây méo mó cạnh tranh; đây là vấn đề đặc biệt quan trọng trong bối cảnh các nền tảng số ngày càng chi phối thị trường, ảnh hưởng trực tiếp đến cả doanh nghiệp nhỏ và người tiêu dùng.

Thứ ba, lần đầu tiên, yêu cầu định danh người bán được luật hóa rõ ràng, với cơ chế định danh bằng VNeID đối với người bán trong nước, và xác thực giấy tờ pháp lý đối với người bán nước ngoài; điều này không chỉ giúp tăng tính minh bạch mà còn hạn chế tình trạng giả mạo, trốn thuế, hay các hành vi gian lận thương mại.

Thứ tư, dự thảo luật đưa vào khung trách nhiệm pháp lý cho các hình thức kinh doanh mới như livestream bán hàng hay tiếp thị liên kết; các chủ thể tham gia buộc phải minh bạch thông tin, định danh rõ ràng và lưu trữ dữ liệu giao dịch để bảo vệ người tiêu dùng.

Thứ năm, đối với các nền tảng thương mại điện tử nước ngoài, dự thảo yêu cầu họ phải thành lập hoặc ủy quyền cho pháp nhân tại Việt Nam có năng lực pháp lý đầy đủ để phối hợp giải quyết tranh chấp, gỡ bỏ thông tin vi phạm, cũng như thực hiện nghĩa vụ về thuế và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng trong nước.

Thứ sáu, dự thảo luật đề cập đến vai trò của các dịch vụ hỗ trợ thương mại điện tử như hạ tầng kỹ thuật, logistics, thanh toán điện tử, chứng thực hợp đồng điện tử, đồng thời bổ sung cơ chế phản ứng nhanh để cơ quan quản lý có thể yêu cầu dừng hợp tác với các nền tảng vi phạm; đây là giải pháp nhằm kiểm soát hiệu quả chuỗi giá trị thương mại điện tử vốn rất đa tầng và phức tạp.

Thứ bảy, luật hóa các yếu tố đặc thù trong giao kết hợp đồng điện tử, yêu cầu các nền tảng phải cho phép người mua rà soát, chỉnh sửa đơn hàng trước khi xác nhận, đồng thời bảo đảm khả năng truy cập thông tin sau giao dịch để phục vụ giải quyết tranh chấp; đây là yếu tố quan trọng trong việc bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng và đảm bảo tính ràng buộc pháp lý của hợp đồng điện tử.

Cuối cùng, dự thảo luật bổ sung chính sách phát triển thị trường thương mại điện tử trong nước và quốc tế, bao gồm cơ chế hỗ trợ các đối tượng yếu thế, doanh nghiệp nhỏ và vừa, hộ kinh doanh vùng sâu vùng xa; điều này không chỉ góp phần thúc đẩy bao trùm kinh tế số, mà còn phù hợp với định hướng phát triển thương mại điện tử xanh, bền vững, cân bằng giữa lợi ích kinh tế và xã hội.

Ý nghĩa chiến lược đối với doanh nghiệp và nền kinh tế

Việc Quốc hội Việt Nam xem xét và cho ý kiến về dự án Luật Thương mại điện tử tại phiên họp thứ 49 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội ngày 22/9/2025 có thể coi là một bước đi có tính chất nền tảng trong quá trình hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, nhằm kiến tạo khung pháp lý thống nhất, đồng bộ, minh bạch và ổn định để dẫn dắt thương mại điện tử phát triển bền vững, đồng thời bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các bên tham gia.

Có thể nhận thấy rằng trong khoảng một thập niên trở lại đây, thương mại điện tử tại Việt Nam đã tăng trưởng với tốc độ vượt bậc, tạo nên một hệ sinh thái năng động, nơi các mô hình kinh doanh trực tuyến liên tục xuất hiện và biến đổi; từ thương mại điện tử thuần túy (B2C, B2B, C2C) cho đến các nền tảng tích hợp đa dịch vụ, mạng xã hội có chức năng thương mại, hay các phương thức kinh doanh dựa trên livestream, tiếp thị liên kết, kinh tế chia sẻ, tất cả đều phản ánh sự năng động và tính sáng tạo của doanh nghiệp Việt Nam trong việc tận dụng thành tựu của công nghệ số; tuy nhiên, chính sự phát triển nhanh chóng này cũng đặt ra không ít thách thức, bởi những rủi ro về hàng giả, hàng nhái, hàng kém chất lượng, hàng xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, hay tình trạng gian lận trong giao dịch trực tuyến, đặc biệt là các hoạt động thương mại điện tử xuyên biên giới vốn ngày càng khó kiểm soát, đã và đang tạo ra khoảng trống pháp lý, khiến cơ quan quản lý lúng túng, còn người tiêu dùng thì chịu nhiều rủi ro.

Trong bối cảnh đó, việc ban hành Luật Thương mại điện tử trở nên cấp thiết không chỉ để giải quyết các bất cập, khắc phục lỗ hổng pháp luật, mà còn để tạo dựng một trật tự mới, nơi các chủ thể kinh doanh có thể phát triển sáng tạo nhưng phải gắn liền với trách nhiệm, minh bạch và tuân thủ, nơi người tiêu dùng được bảo vệ đầy đủ, và nơi nhà nước có công cụ pháp lý hữu hiệu để đảm bảo môi trường cạnh tranh công bằng, minh bạch và bền vững.

Từ góc nhìn của cộng đồng doanh nghiệp, Luật Thương mại điện tử sẽ không chỉ là công cụ quản lý mà còn là nền tảng kiến tạo, bởi khung pháp lý minh bạch, thống nhất sẽ giúp giảm thiểu rủi ro pháp lý, tạo niềm tin cho cả doanh nghiệp trong nước lẫn nhà đầu tư nước ngoài; việc luật hóa trách nhiệm của các nền tảng xuyên biên giới cũng đồng nghĩa với việc bảo đảm môi trường cạnh tranh bình đẳng hơn, tránh tình trạng “sân chơi lệch” mà doanh nghiệp nội địa lâu nay phải đối diện.

Với người tiêu dùng, luật mới sẽ mang lại sự bảo vệ toàn diện hơn, khi trách nhiệm định danh, minh bạch thông tin, lưu trữ giao dịch và cơ chế hợp đồng điện tử được quy định chặt chẽ, qua đó giảm thiểu tình trạng bị lừa đảo, mua phải hàng kém chất lượng, đồng thời củng cố niềm tin vào giao dịch trực tuyến.

Với Nhà nước, Luật Thương mại điện tử sẽ trở thành công cụ hữu hiệu trong việc quản lý và định hướng thị trường, từ việc thu thuế minh bạch, kiểm soát hàng hóa vi phạm, cho đến việc thúc đẩy mục tiêu phát triển kinh tế số bền vững, gắn với cải cách thủ tục hành chính và phân cấp quản lý cho địa phương.

Dự án Luật Thương mại điện tử, dự kiến được thông qua tại kỳ họp thứ 10, Quốc hội khóa XV, không chỉ là sự đáp ứng kịp thời yêu cầu thực tiễn, mà còn là bước đi chiến lược để Việt Nam khẳng định cam kết hội nhập, đổi mới sáng tạo và phát triển kinh tế số một cách bền vững; khi khung pháp lý được hoàn thiện, doanh nghiệp sẽ có thêm động lực cạnh tranh, người tiêu dùng được bảo vệ tốt hơn, và Nhà nước có công cụ quản lý minh bạch, từ đó tạo nên một hệ sinh thái thương mại điện tử phát triển lành mạnh, đóng góp xứng đáng vào mục tiêu xây dựng nền kinh tế thị trường hiện đại, hội nhập và hướng tới phát triển bền vững.