Hoàn thiện hệ thống tiêu chuẩn môi trường để phát triển bền vững

Những bước tiến và khoảng trống pháp lý

Sự phát triển kinh tế nhanh chóng của Việt Nam trong những năm gần đây đã đặt ra những thách thức lớn về môi trường. Tình trạng ô nhiễm gia tăng, cạn kiệt tài nguyên và các tác động của biến đổi khí hậu đòi hỏi một cơ chế quản lý hiệu quả và đồng bộ.

Trong những năm qua, Việt Nam đã có những nỗ lực đáng kể trong việc xây dựng và điều chỉnh hệ thống tiêu chuẩn môi trường. Các quy định được ban hành đã góp phần chuẩn hóa hoạt động quản lý, nâng cao hiệu lực thực thi pháp luật, tạo hành lang pháp lý cho các hoạt động sản xuất, kinh doanh. Tuy nhiên, thực tiễn vẫn bộc lộ nhiều hạn chế.

Đầu tiên, hệ thống quy chuẩn còn thiếu đồng bộ và chưa bao phủ hết các lĩnh vực mới. Ông Nguyễn Văn Khôi, Ủy ban Tiêu chuẩn đo lường chất lượng quốc gia, chỉ ra rằng một số vấn đề "nóng" như biến đổi khí hậu, tín chỉ carbon hay kinh tế tuần hoàn vẫn chưa có tiêu chuẩn rõ ràng. Điều này tạo ra khoảng trống trong quản lý, gây khó khăn cho cả cơ quan chức năng và doanh nghiệp.

Thứ hai, một số tiêu chuẩn chưa thực sự gắn với thông lệ quốc tế và yêu cầu thị trường. Điều này làm giảm sức cạnh tranh của hàng hóa Việt Nam trên trường quốc tế. Việc hài hòa các tiêu chuẩn trong nước với các bộ tiêu chuẩn quốc tế như ISO, IEC, EN là nhiệm vụ bắt buộc để đáp ứng các cam kết về Net-Zero vào năm 2050 tại Hội nghị COP26 và các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới.

Nếu cơ quan quản lý nhà nước đóng vai trò kiến tạo, thì chính cộng đồng doanh nghiệp mới là lực lượng trực tiếp hiện thực hóa các tiêu chuẩn môi trường. Nhiều doanh nghiệp đã cho thấy sự chủ động và tầm nhìn chiến lược khi biến các thách thức môi trường thành cơ hội.

Một trong những ví dụ điển hình là Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) trong việc xử lý tro, xỉ nhiệt điện. Trước năm 2015, tro, xỉ được xem là chất thải, gây áp lực lớn lên môi trường.

Tuy nhiên, nhờ định hướng chiến lược mới, EVN đã biến chất thải này thành nguyên liệu đầu vào cho ngành vật liệu xây dựng. Nếu năm 2015, lượng tro, xỉ tiêu thụ chỉ đạt khoảng 33%, thì từ năm 2022 đến nay, tỷ lệ này luôn vượt 100%.

 Đáng chú ý, trong 8 tháng đầu năm 2025, tổng khối lượng tro, xỉ phát sinh là 4,57 triệu tấn nhưng đã được tiêu thụ tới 5,31 triệu tấn, đạt 116%. Đây là một con số ấn tượng, không chỉ giúp giảm gánh nặng môi trường mà còn tạo ra giá trị kinh tế đáng kể.

Tuy nhiên, những khó khăn vẫn còn tồn tại, đặc biệt là tại khu vực phía Nam do chi phí logistics cao. Vì vậy, việc kiến nghị ban hành cơ chế khuyến khích và quy định tỷ lệ bắt buộc sử dụng tro, xỉ trong các công trình giao thông, xây dựng là rất cần thiết để nhân rộng mô hình thành công này.

Ứng dụng công nghệ và lộ trình rõ ràng

Các chuyên gia cho rằng, để hoàn thiện hệ thống tiêu chuẩn môi trường, Việt Nam cần có một lộ trình rõ ràng và hành động quyết liệt. Cụ thể là cần đồng bộ hóa các văn bản pháp luật như rà soát và loại bỏ các quy định chồng chéo giữa Luật Tiêu chuẩn - Quy chuẩn kỹ thuật, Luật Bảo vệ môi trường và các luật liên quan để tạo ra một hệ thống nhất quán.

Xây dựng các tiêu chuẩn ưu tiên, trong đó, tập trung xây dựng các tiêu chuẩn cho khí thải, nước thải, chất thải nguy hại, phát thải khí nhà kính, và thúc đẩy tiêu chuẩn hóa trong năng lượng tái tạo, vật liệu tái chế.

Đồng thời, tăng cường tích hợp công nghệ, với việc đẩy mạnh hiệu quả công tác ứng dụng chuyển đổi số, xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia kết nối hệ thống quan trắc môi trường. Việc tích hợp AI và Big Data sẽ giúp phân tích, dự báo và cảnh báo sớm các rủi ro môi trường, từ đó đưa ra các giải pháp kịp thời.

Hoàn thiện hệ thống tiêu chuẩn môi trường không chỉ là một nhiệm vụ của các cơ quan quản lý, mà là trách nhiệm chung của toàn xã hội, trong đó doanh nghiệp là động lực tiên phong.

Bằng việc xây dựng một hệ thống tiêu chuẩn mạnh mẽ, Việt Nam sẽ có đủ công cụ để quản lý hiệu quả, tạo lợi thế cạnh tranh cho doanh nghiệp và đảm bảo một tương lai phát triển bền vững.