Hải quan Cửa khẩu quốc tế Na Mèo: “Điểm gác” biên giới trong bối cảnh thương mại suy giảm

Thương mại biên giới thu hẹp dưới tác động “kép” của kinh tế và chính sách

Trong bức tranh chung của hoạt động thương mại biên giới Việt Nam - Lào những năm gần đây, cửa khẩu quốc tế Na Mèo (Thanh Hóa) nổi lên như một điểm trung chuyển đặc thù. Quy mô kim ngạch không lớn, loại hình hàng hóa không phức tạp, song chịu tác động trực tiếp từ những biến động kinh tế khu vực và thay đổi chính sách tài nguyên của nước bạn Lào.

Theo thống kê của Hải quan cửa khẩu quốc tế Na Mèo, năm 2024, kim ngạch xuất khẩu đạt 19,9 triệu USD, giảm 8,69% so với cùng kỳ; kim ngạch nhập khẩu đạt 11,3 triệu USD. Sang năm 2025, mức suy giảm thể hiện rõ hơn khi xuất khẩu chỉ còn 11,7 triệu USD (giảm tới 45,6%), nhập khẩu đạt 8,4 triệu USD (giảm 27,5%).

Đáng chú ý, số lượng tờ khai xuất khẩu và nhập khẩu đều giảm sâu, phản ánh sự thu hẹp rõ nét của giao thương chính ngạch. Tuy nhiên, trái ngược với xu hướng này, lưu lượng phương tiện và người xuất nhập cảnh lại tăng mạnh. Trong năm 2025, phương tiện xuất nhập cảnh tăng gần 40%, số người xuất nhập cảnh tăng hơn 47%. Thực tế này cho thấy hoạt động đi lại, trao đổi nhỏ lẻ và vận tải quá cảnh vẫn duy trì, thậm chí gia tăng, dù thương mại hàng hóa quy mô lớn bị co hẹp.

Nguyên nhân của sự suy giảm được xác định mang tính “kép”. Một mặt, Lào tiếp tục thắt chặt xuất khẩu lâm sản, khoáng sản - những mặt hàng truyền thống qua Na Mèo trong bối cảnh tài nguyên cạn dần. Mặt khác, nền kinh tế Lào gặp khó khăn kéo dài, đồng kíp mất giá, lạm phát cao, cùng với thiên tai, sạt lở làm đứt gãy nhiều tuyến vận tải, đã trực tiếp ảnh hưởng đến sức mua và năng lực giao thương của doanh nghiệp hai bên biên giới.

Kim ngạch giảm, thu ngân sách tăng và áp lực an ninh phi truyền thống

Trong bối cảnh kim ngạch xuất nhập khẩu suy giảm, một nghịch lý đáng chú ý lại xuất hiện tại cửa khẩu quốc tế Na Mèo khi số thu ngân sách nhà nước vẫn liên tục vượt chỉ tiêu được giao. Năm 2024, số thu đạt 13,46 tỷ đồng, tương đương 224% chỉ tiêu. Năm 2025, số thu đạt 13,2 tỷ đồng, bằng 165% chỉ tiêu, dù giảm nhẹ so với năm trước.

Kết quả này phản ánh hiệu quả của công tác quản lý thuế, kiểm soát trị giá tính thuế, phân loại mã HS và phòng, chống gian lận thương mại. Việc cơ cấu lại hàng hóa nhập khẩu theo hướng có thuế, cùng với quản lý chặt chẽ ngay từ khâu thông quan, đã giúp bù đắp phần suy giảm về lượng hàng hóa. Với một cửa khẩu vùng biên có quy mô không lớn như Na Mèo, điều này cho thấy chất lượng quản lý đóng vai trò then chốt, không hoàn toàn phụ thuộc vào quy mô kim ngạch.

Song song với nhiệm vụ thu ngân sách, Na Mèo còn là một “điểm gác” quan trọng về an ninh phi truyền thống. Trong năm 2024, dù không xuất hiện các “điểm nóng” buôn lậu hàng tiêu dùng, lực lượng chức năng đã phối hợp phát hiện và xử lý nhiều vụ việc nghiêm trọng liên quan đến ma túy, vũ khí quân dụng và vận chuyển trái phép vàng qua biên giới. Các tang vật như Methamphetamine, vũ khí tự chế và hàng trăm gam vàng cho thấy tội phạm xuyên biên giới ngày càng tinh vi, không phụ thuộc trực tiếp vào quy mô thương mại.

Sang năm 2025, không ghi nhận vụ việc lớn, song điều đó không đồng nghĩa với việc nguy cơ đã giảm. Lưu lượng người qua lại tăng cao, địa hình hiểm trở và nhiều đường mòn, lối mở tiếp tục đặt ra yêu cầu duy trì trạng thái cảnh giác thường xuyên, tăng cường nắm địa bàn, quản lý rủi ro từ sớm, từ xa và phối hợp chặt chẽ giữa các lực lượng trên tuyến biên giới.

Hiện đại hóa thủ tục nhưng hạ tầng cửa khẩu vẫn là “nút thắt”

Trong bối cảnh thương mại biên giới gặp nhiều khó khăn, cải cách và hiện đại hóa hải quan được xem là “đòn bẩy mềm” hỗ trợ doanh nghiệp duy trì hoạt động. Tại cửa khẩu quốc tế Na Mèo, 100% tờ khai được thực hiện qua hệ thống VNACCS/VCIS; nộp thuế điện tử 24/7 và dịch vụ công trực tuyến mức độ cao được triển khai đồng bộ, giúp rút ngắn thời gian thông quan và giảm chi phí cho doanh nghiệp.

Ghi nhận thực tế cho thấy, hoạt động xuất nhập khẩu tại Na Mèo vẫn diễn ra khá sôi động. Trong ngày chủ yếu là xe đầu kéo chuyên chở hàng hóa là quặng sắt từ Lào quá cảnh đi Trung Quốc. Hải quan cửa khẩu quốc tế Na Mèo vừa được trang bị thêm 01 máy soi hành lý hiện đại nhằm đảm bảo soi hành lý cho chiều xuất và nhập đảm bảo cho công tác phòng chống ma túy, buôn lậu… đồng thời tạo thuận lợi nhanh chóng cho hành khách xuất nhập cảnh qua cửa khẩu. Thủ tục nhìn chung thông suốt, trụ sở làm việc của các lực lượng chức năng được đầu tư đồng bộ, đáp ứng yêu cầu kiểm tra, kiểm soát.

Tuy nhiên, cùng với sự gia tăng lưu lượng phương tiện, hạ tầng giao thông và bến bãi tại cửa khẩu Na Mèo đang bộc lộ rõ những hạn chế. Tuyến đường dẫn vào cửa khẩu và đường nội bộ còn hẹp, bán kính quay đầu nhỏ, gây khó khăn cho xe container, đầu kéo đặc biệt trong giờ cao điểm. Khu vực bãi đỗ, tập kết phương tiện hạn chế khiến nhiều xe phải dừng, đỗ kéo dài dọc tuyến đường, tiềm ẩn nguy cơ ùn ứ và mất an toàn giao thông, nhất là trong điều kiện thời tiết sương mù, mưa ẩm thường xuyên tại khu vực miền núi.

Sự tương phản giữa thủ tục hành chính thông suốt và hạ tầng giao thông còn bất cập cho thấy “điểm nghẽn” lớn nhất của cửa khẩu quốc tế Na Mèo hiện nay không nằm ở con người hay quy trình, mà ở hạ tầng logistics và tổ chức không gian thông quan. Đây cũng là vấn đề đặt ra cấp thiết nếu Na Mèo muốn phát huy vai trò cửa khẩu quốc tế, vừa là điểm tựa cho thương mại biên mậu, vừa là “điểm gác” vững chắc trên tuyến biên giới phía Tây của Thanh Hóa.