Gỡ vướng nguồn lực tài chính để đảm bảo an ninh năng lượng

Áp lực nguồn lực tài chính cho hạ tầng

Việt Nam đang bước vào một giai đoạn phát triển mới với tâm điểm là khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Những ngành công nghiệp chiến lược như trí tuệ nhân tạo, trung tâm dữ liệu, bán dẫn hay điện toán đám mây đòi hỏi hệ thống điện không chỉ ổn định mà còn phải vô cùng mạnh mẽ. Tuy nhiên, thách thức lớn nhất hiện nay để hiện thực hóa các mục tiêu này không nằm ở công nghệ mà chính là bài toán tài chính.

Theo Quy hoạch điện VIII điều chỉnh, giai đoạn 2026-2030 Việt Nam cần tới khoảng 136 tỷ USD để phát triển nguồn và lưới điện, tương ứng trung bình mỗi năm phải giải ngân hơn 27 tỷ USD. Đây là con số khổng lồ, vượt quá khả năng đầu tư từ ngân sách nhà nước hay các tập đoàn công cống. Do đó, dòng vốn từ khu vực tư nhân và các nguồn tài chính quốc tế sẽ đóng vai trò mang tính quyết định.

Theo PGS.TS Huỳnh Thành Đạt, Phó Trưởng ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương, Nghị quyết số 70-NQ/TW của Bộ Chính trị đã định hướng xây dựng một hệ thống năng lượng hiện đại, tự chủ và bền vững. Việc khơi thông nguồn lực không đơn thuần là huy động vốn mà là tạo sự cộng hưởng giữa thể chế, công nghệ và năng lực doanh nghiệp.

Đồng quan điểm, TS. Trần Văn Tùng, Chủ tịch Hội Thông tin Khoa học và Công nghệ Việt Nam, đánh giá ngành năng lượng đang chịu áp lực kép từ nhu cầu điện tăng nhanh của nền kinh tế số và cam kết chuyển dịch sang năng lượng xanh. Để đáp ứng cơn khát điện từ các trung tâm dữ liệu hay siêu máy tính, đầu tư năng lượng phải đi trước một bước với tầm nhìn dài hạn và hiệu quả vượt trội.

Thực tế, tại địa phương có nhu cầu điện lớn nhất cả nước cũng phản ánh rõ áp lực này. Ông Phan Quang Vinh, Phó Trưởng ban Kinh doanh Tổng Công ty Điện lực TP.HCM, cho biết năm 2025 sản lượng điện thương phẩm của thành phố đạt 56,1 tỷ kWh với công suất phụ tải cực đại 8.936 MW, phục vụ gần 3,91 triệu khách hàng. Dự báo đến năm 2030, con số này sẽ vọt lên khoảng 75 tỷ kWh.

Để ứng phó, tiềm năng điện mặt trời mái nhà của thành phố được quy hoạch lên tới 2.786 MW. Việc triển khai Nghị định 243/2026/NĐ-CP gần đây với chính sách mở rộng đối tượng và cho phép bán điện dư lên lưới đang mở ra cơ hội thu hút nguồn vốn xã hội hóa rất lớn.

Cơ hội từ cải cách chính sách và động lực doanh nghiệp

Để dòng vốn hàng chục tỷ USD mỗi năm chảy mạnh vào ngành điện, cơ chế chính sách phải là đòn bẩy tiên phong. Nhiều chuyên gia nhận định giai đoạn 2026-2030 được xem là cửa sổ cơ hội vàng để Việt Nam tháo gỡ triệt để các điểm nghẽn thể chế, tạo niềm tin cho nhà đầu tư trong và ngoài nước.

Nói về định hướng giải pháp, GS.TS Võ Xuân Vinh, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Kinh doanh thuộc Đại học Kinh tế TP. HCM, đề xuất ba nhóm nhiệm vụ cấp bách. Trước hết là cải cách thị trường điện theo hướng giá điện phản ánh đúng tín hiệu thị trường, tiến tới tái cơ cấu EVN và thúc đẩy cạnh tranh bán lẻ.

Thứ hai là duy trì chính sách ổn định nhằm đẩy nhanh giải ngân các nguồn vốn quốc tế như JETP. Thứ ba là tập trung đầu tư hạ tầng chiến lược bao gồm lưới điện truyền tải, hệ thống lưu trữ năng lượng và các dự án điện gió ngoài khơi. Khi giá điện vận hành theo cơ chế thị trường, Việt Nam mới có thể giải quyết dứt điểm nỗi lo thiếu vốn và hiện thực hóa mục tiêu phát thải thấp.

Ở góc độ doanh nghiệp, bài toán an ninh năng lượng đòi hỏi sự thay đổi tư duy từ tiêu thụ thuần túy sang chủ động quản lý và đầu tư. PGS.TS. Phạm Xuân Mai, Cố vấn cao cấp Kim Long Motor, cho rằng cần tích hợp chặt chẽ quy hoạch năng lượng với giao thông và công nghiệp. Việc áp dụng giá điện theo thời gian sử dụng, xây dựng thị trường phụ tải linh hoạt và thử nghiệm cơ chế sạc hai chiều sẽ kích thích doanh nghiệp rót vốn vào công nghệ lưu trữ. Khi đó, các khu công nghiệp có thể tự vận hành lưới điện thông minh, biến chi phí năng lượng thành lợi thế cạnh tranh.

Bên cạnh đó, việc sử dụng vốn đầu tư công để mua sắm phương tiện giao thông xanh sẽ tạo ra thị trường ban đầu cho các ngành công nghiệp phụ trợ. Thu hút FDI trong giai đoạn mới cũng cần gắn liền với chuyển giao công nghệ và đưa doanh nghiệp trong nước vào vị trí trung tâm của chuỗi giá trị.

Nguồn lực tài chính chính là nét vẽ đầu tiên trên bức tranh an ninh năng lượng quốc gia. Chỉ khi các rào cản chính sách được loại bỏ, nguồn vốn tư nhân và quốc tế được khơi thông, Việt Nam mới có thể xây dựng một hạ tầng năng lượng vững chắc, làm nền tảng đưa đất nước bứt phá trong kỷ nguyên số.