Giải mã chìa khóa kiến tạo đô thị thông minh

Từ đô thị kết nối đến quản trị bằng nhận thức AI

Trong lộ trình phát triển của các siêu đô thị như Hà Nội hay TP. Hồ Chí Minh, việc chuyển dịch mô hình quản trị đang trở thành yêu cầu cấp thiết. Những nút thắt về hạ tầng và cơ chế vốn kìm hãm sự phát triển của đô thị Việt Nam trong nhiều năm qua đang dần được tháo gỡ, mở ra không gian cho các giải pháp công nghệ mới.

Theo quan sát của ông Nguyễn Văn Khoa, CEO Tập đoàn FPT, tương lai của các thành phố không còn dừng lại ở mức độ kết nối vạn vật (IoT) thụ động mà đang tiến tới giai đoạn đô thị có nhận thức. Ở đó, trí tuệ nhân tạo (AI) đóng vai trò như một hệ điều hành trung tâm, giúp các hệ thống giao thông, năng lượng và cấp thoát nước không còn hoạt động rời rạc.

Thực tế cho thấy, dữ liệu và AI giúp chính quyền chủ động dự báo và đáp ứng nhu cầu của người dân thông qua các bản sao số (Digital Twins) theo thời gian thực. Thay vì chỉ phản ứng khi sự cố xảy ra, mô hình này cho phép các nhà quản trị nhìn thấy trước các điểm nghẽn giao thông hay nguy cơ ngập lụt để điều phối nguồn lực kịp thời.

Đây chính là thước đo mới về sự thông minh, giúp giải quyết các thách thức phức tạp của quá trình đô thị hóa nhanh chóng. Tiềm năng của lĩnh vực này là rất lớn khi báo cáo từ OECD cho thấy thị trường công nghệ đô thị thông minh toàn cầu đã tăng trưởng từ 300 tỷ USD năm 2021 lên mức 650 tỷ USD vào năm 2026.

Tuy nhiên, một nghịch lý đang tồn tại là tốc độ tạo ra dữ liệu đang bỏ xa khả năng xử lý của các chính quyền địa phương. Số liệu từ OECD chỉ ra rằng chỉ có khoảng 2% dữ liệu mới được lưu trữ trong năm và vỏn vẹn 1% dữ liệu về đô thị thông minh được sử dụng hiệu quả. Sự lãng phí tài nguyên số này bắt nguồn từ việc thiếu một khung quản trị minh bạch.

Để tối ưu hóa nguồn lực, cần xác định rõ ràng dữ liệu nào là tài sản công, dữ liệu nào có thể thương mại hóa để vừa thúc đẩy doanh nghiệp khởi nghiệp, vừa bảo vệ quyền riêng tư của công dân theo quy định của pháp luật.

Việc xây dựng đô thị thông minh không chỉ là bài toán của riêng ngành công nghệ mà là sự phối hợp liên ngành. Các chuyên gia nhận định rằng, chỉ khi dữ liệu được coi là mạch máu chảy xuyên suốt các cơ quan quản lý, lúc đó đô thị mới thực sự có nhận thức.

Điều này đòi hỏi các thành phố tiên phong phải mạnh dạn thay đổi cách tiếp cận, từ quản lý hành chính cứng nhắc sang quản trị linh hoạt dựa trên bằng chứng số. Những con số tăng trưởng ấn tượng của thị trường AI toàn cầu, với tốc độ gần 40% mỗi năm, chính là động lực mạnh mẽ thúc đẩy các đô thị Việt Nam không thể đứng ngoài cuộc đua này.

Đầu tư vào con người là nền tảng của mọi công nghệ

Dù công nghệ có hiện đại đến đâu, cốt lõi của đô thị thông minh vẫn nằm ở yếu tố con người. Bà Nguyễn Thị Tuyết Nhung, Phó Tổng thư ký Hiệp hội dữ liệu quốc gia, khẳng định, dữ liệu tại các đô thị hiện nay đang bị phân mảnh, cô lập tại nhiều sở ngành khác nhau. Mỗi đơn vị sở hữu một hệ thống và tiêu chuẩn riêng, tạo thành những ốc đảo thông tin. Chính sự thiếu đồng nhất này đã khiến việc kết nối dữ liệu phục vụ thủ tục hành chính trở nên trì trệ, khiến người dân phải khai báo lặp đi lặp lại một thông tin tại nhiều cơ quan khác nhau, gây lãng phí thời gian và nguồn lực xã hội.

Để mở khóa rào cản này, việc đầu tư vào đào tạo kỹ năng số và tư duy dữ liệu cho đội ngũ cán bộ là ưu tiên hàng đầu. Công nghệ chỉ là công cụ, còn sự nhạy bén và năng lực sử dụng công cụ đó thuộc về con người. Khi cán bộ hiểu được cách vận hành của AI và giá trị của dữ liệu, họ mới có thể đưa ra các quyết định quản lý chính xác, giảm thiểu sai sót cảm tính.

Đồng thời, việc đào tạo cũng cần hướng tới người dân để họ trở thành những người dùng thông thái, sẵn sàng tham gia vào các hoạt động dịch vụ công trực tuyến và đóng góp dữ liệu cho sự phát triển chung.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, các chính sách dữ liệu mở mang lại lợi ích kinh tế và xã hội rất lớn. Điển hình như thành phố Amsterdam đã công khai hơn 12.000 bộ dữ liệu phi cá nhân, tạo tiền đề cho các doanh nghiệp khởi nghiệp phát triển ứng dụng phục vụ cộng đồng từ giao thông đến môi trường.

Tại một số thành phố châu Âu, việc áp dụng tiêu chuẩn dữ liệu chung đã giúp giảm 40% thời gian xử lý hồ sơ và tiết kiệm 30% chi phí vận hành. Việt Nam hoàn toàn có thể học hỏi mô hình này để tối ưu hóa bộ máy quản lý đô thị hiện tại.

Hiện nay, Việt Nam đang đứng trước cơ hội lớn nhờ cơ cấu dân số trẻ và khả năng thích ứng công nghệ nhanh chóng. Các chương trình như Bình dân học vụ số đang tạo ra nền tảng xã hội thuận lợi.

Để hiện thực hóa mục tiêu đô thị thông minh, mô hình đào tạo hai tầng cần được triển khai quyết liệt tầng thứ nhất tập trung hình thành tư duy dữ liệu và kỹ năng ra quyết định cho lãnh đạo; tầng thứ hai phổ cập kỹ năng số cơ bản cho người dân.

Khi rào cản về tư duy được tháo gỡ và các tiêu chuẩn dữ liệu được thống nhất, công nghệ sẽ thực sự trở thành chìa khóa để xây dựng những thành phố bền vững, đáng sống và mang đậm bản sắc Việt.