Dự thảo mới siết điều kiện kinh doanh xăng dầu

Thương nhân đầu mối phải sở hữu 40 cửa hàng

Dự thảo 14 Nghị định về kinh doanh xăng dầu thay đổi điều kiện đối với thương nhân đầu mối theo hướng yêu cầu sở hữu trực tiếp hệ thống bán lẻ, thay vì dựa vào mạng lưới thương nhân phân phối.

Theo lộ trình đề xuất, đến hết ngày 31/12/2027, doanh nghiệp tiếp tục thực hiện điều kiện theo quy định hiện hành. Từ ngày 1/1/2028, thương nhân đầu mối phải sở hữu tối thiểu 10 cửa hàng bán lẻ đủ điều kiện. Từ ngày 1/1/2029, số lượng này tăng lên tối thiểu 40 cửa hàng.

Dự thảo đồng thời bỏ yêu cầu thương nhân đầu mối phải có ít nhất 40 thương nhân phân phối chỉ thuộc hệ thống của mình. Thay đổi này đặt trọng tâm vào năng lực bán lẻ trực tiếp của doanh nghiệp. Với quy định mới, thương nhân đầu mối sẽ phải tính toán lại kế hoạch đầu tư, chi phí vận hành và khả năng phát triển mạng lưới cửa hàng để đáp ứng điều kiện kinh doanh.

Đối với thương nhân phân phối, dự thảo giới hạn số lần giao dịch trung gian. Mỗi lô xăng dầu chỉ được mua bán tối đa một lần giữa các thương nhân phân phối. Giao dịch phải gắn với việc giao nhận hàng hóa thực tế, chuyển quyền sở hữu và hóa đơn điện tử để truy xuất nguồn gốc.

Nếu hoạt động theo hình thức đại lý bán lẻ hoặc nhận quyền thương mại, thương nhân phân phối chỉ được ký hợp đồng với một thương nhân đầu mối. Nếu lựa chọn hình thức mua bán xăng dầu, doanh nghiệp được ký hợp đồng với một hoặc nhiều thương nhân đầu mối, thương nhân phân phối khác.

Xăng dầu mua từ thương nhân phân phối khác phải được bán tại cửa hàng thuộc hệ thống của bên mua hoặc cung ứng trực tiếp cho cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp sử dụng. Trường hợp mua hàng nhưng không đưa ra thị trường tiêu thụ sẽ bị xem là hành vi đầu cơ và xử lý theo quy định.

Dự thảo tiếp tục duy trì mức dự trữ lưu thông tối thiểu tương đương 20 ngày cung ứng, tính theo sản lượng tiêu thụ nội địa bình quân của thương nhân. Lượng xăng dầu thuộc sở hữu của chi nhánh, công ty con được ủy quyền cũng được tính vào tồn kho của thương nhân đầu mối. Doanh nghiệp được duy trì mức dự trữ cao hơn để chủ động nguồn cung.

Điều chỉnh cách tính giá, xử lý Quỹ bình ổn

Dự thảo quy định cụ thể các thành phần cấu thành giá xăng dầu của thương nhân đầu mối, gồm giá mua, chi phí tạo nguồn, chi phí kinh doanh định mức, lợi nhuận và thuế. Chi phí tạo nguồn bao gồm premium, bảo hiểm và vận chuyển xăng dầu từ nước ngoài hoặc từ nhà máy lọc dầu trong nước về cảng.

Bộ Công Thương sẽ công bố chi phí kinh doanh định mức hằng năm, chậm nhất ngày 31/1, căn cứ mức tăng hoặc giảm của CPI bình quân năm trước. Nếu chưa có số liệu CPI chính thức vào thời điểm này, mức chi phí hiện hành tiếp tục được áp dụng. Cơ quan quản lý phải thông báo điều chỉnh trong vòng 5 ngày làm việc kể từ khi số liệu chính thức được công bố.

Thương nhân đầu mối có trách nhiệm báo cáo chi phí kinh doanh thực tế hằng năm, giải trình chênh lệch so với định mức và cung cấp báo cáo đã được kiểm toán độc lập định kỳ 3 năm một lần.

Về giá bán, thương nhân phân phối thuộc hệ thống đầu mối được tự quyết định giá nhưng không được cao hơn mức giá do thương nhân đầu mối công bố. Doanh nghiệp được bán thấp hơn mức giá này và không bắt buộc tăng giá khi đầu mối tăng giá. Thương nhân phân phối độc lập xác định giá trên cơ sở giá mua thực tế, chi phí lưu thông hợp lý, lợi nhuận và thuế, phí.

Doanh nghiệp phải công bố giá mới chậm nhất 30 phút trước thời điểm áp dụng, không được tăng giá trước giờ có hiệu lực hoặc trì hoãn áp dụng giá giảm. Hồ sơ kê khai giá phải gửi cơ quan quản lý chậm nhất vào cuối ngày làm việc tiếp theo sau khi giá mới có hiệu lực.

Đối với Quỹ bình ổn giá xăng dầu, dự thảo đề xuất chấm dứt việc trích lập và chi sử dụng từ ngày 1/1/2027. Ngoại lệ được áp dụng trong trường hợp cần tiếp tục trích lập để hoàn trả khoản ngân sách nhà nước đã tạm ứng theo quy định.

Nếu số dư quỹ chưa đủ hoàn trả khoản tạm ứng, Bộ Công Thương tiếp tục điều hành trích lập cho đến khi hoàn trả đủ. Số dư còn lại sau quyết toán, nếu có, phải được nộp vào ngân sách nhà nước trong vòng 15 ngày làm việc kể từ ngày Chính phủ phê duyệt báo cáo quyết toán.

Dự thảo quy định thương nhân đầu mối chậm quyết toán quỹ quá 60 ngày sẽ bị tạm đình chỉ hoạt động; quá 90 ngày có thể bị thu hồi Giấy xác nhận đủ điều kiện làm thương nhân đầu mối. Hành vi chiếm dụng hoặc sử dụng tiền quỹ sai mục đích phải hoàn trả số tiền vi phạm và có thể bị chuyển cơ quan điều tra nếu có dấu hiệu tội phạm.

Cơ quan quản lý cũng đề xuất tăng giám sát cạnh tranh. Khi phát hiện từ hai thương nhân đầu mối hoặc hai thương nhân phân phối trên cùng địa bàn có thị phần kết hợp từ 30% trở lên và có dấu hiệu thông đồng, thỏa thuận giá bất thường, quy trình điều tra hành vi hạn chế cạnh tranh có thể được kích hoạt.

Dự thảo hiện đang được Bộ Công Thương lấy ý kiến. Nếu được thông qua theo phương án đề xuất, doanh nghiệp sẽ phải điều chỉnh mạng lưới bán lẻ, phương thức giao dịch, quản lý tồn kho và quy trình báo cáo chi phí để đáp ứng các điều kiện mới.