Động lực cho bước ngoặt năng lượng mới

Những "chiếc áo" pháp lý đang dần trở nên chật hẹp

Cuộc chuyển dịch năng lượng toàn cầu đang đặt Việt Nam trước những lựa chọn mang tính thời đại. Khi các cam kết về Net Zero và lộ trình Quy hoạch điện VIII bắt đầu đi vào giai đoạn thực thi quyết liệt, ngành năng lượng không còn chỉ bó hẹp trong các hoạt động khai thác tài nguyên hóa thạch truyền thống.

Sự trỗi dậy của điện gió ngoài khơi, hydrogen xanh và công nghệ thu giữ carbon đã tạo ra một cục diện mới. Tuy nhiên, thách thức lớn nhất hiện nay không chỉ nằm ở bài toán công nghệ hay nguồn vốn khổng lồ, mà chính là sự thiếu hụt một hành lang pháp lý đủ rộng và đủ tầm để bao quát các mô hình phát triển phi truyền thống này.

Sau hơn 4 năm triển khai Luật Dầu khí năm 2022, thực tiễn đã bộc lộ những bất cập khó có thể khỏa lấp bằng các văn bản hướng dẫn dưới luật. Hiện nay, hệ thống quy định pháp luật trong lĩnh vực dầu khí vẫn đang vận hành chủ yếu dựa trên các mô hình hợp đồng kinh tế đã định hình từ nhiều thập kỷ trước. Trong khi đó, các lĩnh vực năng lượng mới lại có đặc thù hoàn toàn khác biệt về trình tự đầu tư, rủi ro kỹ thuật và cơ chế vận hành thị trường.

TS. Nguyễn Quốc Thập, Chủ tịch Hội Dầu khí Việt Nam, nhận định việc mở rộng phạm vi điều chỉnh trong Dự thảo sửa đổi Luật Dầu khí là bước đi tất yếu. Tuy nhiên, ông cũng thẳng thắn chỉ ra rằng các quy định hiện tại đối với năng lượng mới vẫn còn khá sơ lược.

Việc chỉ lồng ghép các khái niệm mới như thu giữ carbon (CCS/CCUS) hay năng lượng ngoài khơi vào một vài chương riêng biệt mà thiếu các quy định chi tiết về thủ tục sẽ vô tình tạo ra rào cản. Thực tế, nhiều dự án đang phải dẫn chiếu phức tạp sang Luật Đầu tư, Luật Xây dựng hay Luật Quy hoạch, dẫn đến tình trạng chồng chéo và làm giảm tính đặc thù của ngành năng lượng.

Để các lĩnh vực này phát triển đúng tiềm năng, giới chuyên gia cho rằng cần một khung pháp lý có tính hệ thống cao hơn. Đối với các dạng năng lượng ngoài khơi, cần phải xác định rõ thẩm quyền quản lý và cơ chế triển khai đặc thù, đặc biệt là khi tích hợp với các hoạt động dầu khí hiện hữu.

Nếu không có một sự rà soát và sửa đổi đồng bộ giữa Luật Dầu khí và các luật liên quan, những ý tưởng đột phá về hydrogen hay amoniac xanh sẽ mãi chỉ nằm trên bàn giấy do sự lúng túng trong khâu thẩm định và phê duyệt.

Tư duy "pháp lý mở" và cơ chế thí điểm có kiểm soát

Một trong những quan điểm nhận được nhiều sự đồng thuận từ giới chuyên môn là việc xây dựng luật theo hướng khung pháp lý mở. TS Nguyễn Hồng Minh, nguyên Phó Viện trưởng Viện Dầu khí Việt Nam, cho rằng đối với những lĩnh vực mà công nghệ vẫn đang thay đổi hàng ngày và thị trường chưa định hình rõ nét, việc quy định quá chi tiết ngay từ đầu có thể trở thành "gậy ông đập lưng ông". Những quy định cứng nhắc về quy trình kỹ thuật có thể vô tình đóng khung cơ hội phát triển hoặc loại bỏ các giải pháp công nghệ tiên tiến trong tương lai.

Thay vào đó, Luật Dầu khí nên tập trung vào việc xác lập các nguyên tắc nền tảng và cho phép các cơ chế thí điểm có kiểm soát (Sandbox). Cách tiếp cận này cho phép các doanh nghiệp thử nghiệm những mô hình năng lượng mới trong một môi trường được giám sát, từ đó rút ra các bài học thực tiễn để hoàn thiện luật pháp một cách vững chắc hơn. Đây là phương thức mà nhiều cường quốc năng lượng trên thế giới đã áp dụng thành công để thúc đẩy các dự án năng lượng tái tạo ngoài khơi và lưu trữ carbon quy mô lớn.

Bên cạnh đó, vấn đề phân cấp và phân quyền cho doanh nghiệp cũng cần được chú trọng. Việc trao quyền chủ động hơn cho các đơn vị thực thi sẽ giúp đẩy nhanh tiến độ dự án, nhưng TS. Nguyễn Quốc Thập cũng lưu ý rằng đi kèm với đó phải là một cơ chế kiểm soát và ràng buộc trách nhiệm rõ ràng. Điều này đảm bảo hiệu quả thực thi không đi ngược lại với các tiêu chuẩn về an toàn hệ thống và an ninh năng lượng quốc gia.

Cuối cùng, việc hoàn thiện khung pháp lý cho năng lượng mới không chỉ là câu chuyện của riêng ngành dầu khí. Đó là sự kiến tạo một hệ sinh thái chính sách toàn diện, nơi mà các dự án đầu tư năng lượng xanh được vận hành theo một quy trình minh bạch từ khâu đề xuất đến khi đi vào hoạt động.

Một hành lang pháp lý thông thoáng và có tính dự báo cao sẽ là thỏi nam châm mạnh mẽ nhất thu hút các dòng vốn FDI chất lượng cao, đồng thời là lời giải thực tiễn nhất cho bài toán an ninh năng lượng gắn liền với bảo vệ môi trường mà Việt Nam đang nỗ lực thực hiện. Khi pháp luật thực sự trở thành bệ phóng, những nguồn năng lượng mới sẽ không còn là kỳ vọng xa vời mà sẽ sớm trở thành động lực tăng trưởng mới cho nền kinh tế trong kỷ nguyên xanh.