Doanh nghiệp bán lẻ và sứ mệnh thay đổi hành vi tiêu dùng

Hướng tới tiêu dùng xanh trong hệ thống bán lẻ hiện đại

Trong nhiều thập kỷ, túi ni-lông từng được xem là biểu tượng của sự tiện lợi, là “điểm nhấn” của đời sống đô thị hóa. Tuy nhiên, mặt trái của sự tiện lợi ấy đang hiện rõ hơn bao giờ hết: hàng trăm triệu tấn túi nhựa bị thải ra mỗi năm, phần lớn trong số đó không thể phân hủy và trở thành gánh nặng môi trường kéo dài hàng thế kỷ. Tại Việt Nam, chỉ riêng hai đô thị lớn là Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh đã phát sinh hàng trăm tấn rác ni-lông mỗi ngày, trong khi tỷ lệ thu gom và tái chế chỉ chiếm khoảng 10–15%. Phần còn lại bị chôn lấp hoặc trôi nổi trên sông, biển, gây ô nhiễm đất, nước và không khí.

Theo các chuyên gia môi trường, mỗi chiếc túi ni-lông mất tới hàng trăm năm để phân rã, và trong quá trình đó, chúng sinh ra vô số hạt vi nhựa xâm nhập vào chuỗi thực phẩm, đe dọa trực tiếp sức khỏe con người. Do đó, việc cắt giảm và tiến tới loại bỏ túi ni-lông dùng một lần tại các hệ thống bán lẻ là một bước đi tất yếu, mang ý nghĩa vừa về môi trường, vừa về kinh tế, khi buộc thị trường phải tìm đến các giải pháp vật liệu thay thế thân thiện hơn.

Trong hệ thống phân phối hàng hóa, siêu thị và trung tâm thương mại chính là nơi tiêu thụ lượng túi ni-lông lớn nhất, đồng thời cũng là điểm chạm trực tiếp giữa doanh nghiệp và người tiêu dùng. Vì vậy, các nhà bán lẻ đóng vai trò tiên phong trong việc tạo ra sự thay đổi về hành vi mua sắm, hướng khách hàng đến các lựa chọn tiêu dùng có trách nhiệm hơn.

Không chỉ là câu chuyện “giảm nhựa”, việc loại bỏ túi ni-lông một lần còn thể hiện tư duy phát triển mới của doanh nghiệp, chuyển từ “tiện dụng ngắn hạn” sang “bền vững dài hạn”. Khi người tiêu dùng thay đổi thói quen, thị trường bao bì sinh học và sản phẩm tái chế sẽ có cơ hội phát triển mạnh mẽ, mở ra chuỗi giá trị mới, nơi chất thải được tái sử dụng thay vì trở thành gánh nặng cho môi trường.

Một trong những mô hình được đánh giá cao gần đây là chương trình “cho thuê túi tái chế” tại siêu thị GO! Huế, nằm trong khuôn khổ Dự án “Huế - Đô thị giảm nhựa ở miền Trung Việt Nam”. Với hình thức đặt cọc – hoàn trả, khách hàng chỉ cần ký gửi 10.000 đồng cho một chiếc túi, sau đó có thể hoàn tiền khi trả lại ở lần mua sắm tiếp theo. Điểm đặc biệt của chương trình không chỉ nằm ở tính tiện lợi mà còn ở ý nghĩa nhân văn, bởi toàn bộ những chiếc túi này được làm thủ công từ banner, poster cũ, do các em học sinh khuyết tật ở An Giang thực hiện.

Mô hình này mang lại giá trị kép khi giảm rác thải nhựa và tạo sinh kế cho cộng đồng yếu thế. Đại diện WWF-Việt Nam cho rằng, mỗi hành động thuê túi nhỏ bé của khách hàng chính là sự lan tỏa ý thức sống xanh, góp phần hình thành mạng lưới tiêu dùng trách nhiệm trên phạm vi quốc gia.

Tuy nhiên, con đường hướng tới “siêu thị không túi ni-lông” vẫn còn nhiều rào cản. Theo đại diện một doanh nghiệp sản xuất hàng tiêu dùng, chi phí cho các loại bao bì thân thiện môi trường hiện vẫn cao hơn đáng kể so với túi nhựa thông thường. Nhiều khách hàng chưa sẵn sàng thay đổi thói quen, nhất là nhóm người mua sắm nhanh, gấp, hoặc những đối tượng ít tiếp cận truyền thông trực tuyến. Bởi vậy, doanh nghiệp phải đồng thời đầu tư vào truyền thông, khuyến mãi và hỗ trợ khách hàng chuyển đổi hành vi – từ tặng túi vải, treo thông điệp trên quầy thu ngân đến tổ chức các hoạt động cộng đồng mang tính giáo dục môi trường.

Các chuyên gia cho rằng, nếu chỉ dừng lại ở những chiến dịch ngắn hạn, phong trào “nói không với túi ni-lông” sẽ khó tạo được hiệu ứng bền vững. Cần có sự tham gia đồng bộ của chính quyền, doanh nghiệp và tổ chức xã hội để tạo nên chuỗi hành động liên tục, giúp hình thành thói quen tiêu dùng xanh như một phần tự nhiên trong đời sống đô thị.

Lộ trình xanh là động lực phát triển kinh tế tuần hoàn

Thực hiện cam kết quốc gia về giảm rác thải nhựa và thúc đẩy kinh tế xanh, Việt Nam đã xác định mốc thời gian rõ ràng: kể từ sau năm 2025, các trung tâm thương mại, siêu thị, khách sạn và khu du lịch sẽ không còn được phép sử dụng bao bì nhựa khó phân hủy hoặc túi ni-lông dùng một lần. Quy định này được cụ thể hóa trong Quyết định số 1316/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ và Nghị định 08 hướng dẫn thi hành Luật Bảo vệ Môi trường, đặt ra yêu cầu bắt buộc đối với mọi khâu trong chuỗi cung ứng – từ sản xuất, phân phối đến tiêu dùng.

Trên thực tế, nhiều doanh nghiệp bán lẻ lớn đã chủ động đón đầu lộ trình này. Các hệ thống như Co.opmart, Winmart, GO!, Aeon Mall hay Lotte Mart đã dần thay thế túi ni-lông bằng túi vải, túi giấy, túi phân hủy sinh học, hoặc mô hình mượn túi tái sử dụng nhiều lần. Một số nơi thậm chí triển khai chính sách “hoàn túi xanh” – khuyến khích khách hàng mang túi cũ quay lại đổi mới hoặc nhận ưu đãi giảm giá. Ở các khu dân cư, nhiều “chợ dân sinh không túi ni-lông” đã được thí điểm, giúp người dân dễ dàng tiếp cận với các sản phẩm thân thiện môi trường trong sinh hoạt hàng ngày.

Cùng lúc đó, ngành công nghiệp bao bì trong nước cũng đang chuyển mình mạnh mẽ. Hàng loạt doanh nghiệp đầu tư dây chuyền sản xuất túi từ tinh bột sắn, PLA hay giấy tái chế, vừa đáp ứng tiêu chuẩn phân hủy sinh học, vừa giảm chi phí so với hàng nhập khẩu. Đây là cơ hội để doanh nghiệp Việt khẳng định năng lực trong chuỗi cung ứng xanh toàn cầu.

Song song với đổi mới công nghệ, các chuyên gia cho rằng yếu tố quyết định lại nằm ở nhận thức xã hội. Bởi chỉ khi người tiêu dùng nhận ra rằng việc mang theo túi cá nhân không phải là sự bất tiện mà là trách nhiệm với môi trường, thì tiêu dùng xanh mới trở thành hành vi tự nhiên. Chính quyền, doanh nghiệp và truyền thông cần phối hợp chặt chẽ để định hình nhận thức đó – thông qua giáo dục, chiến dịch dài hạn và các chương trình khuyến khích cụ thể, hướng đến từng nhóm đối tượng khác nhau.

Từ góc nhìn doanh nghiệp, việc thực thi chính sách “không túi ni-lông khó phân hủy” không chỉ là tuân thủ quy định pháp lý mà còn là chiến lược đầu tư dài hạn cho hình ảnh thương hiệu. Doanh nghiệp nào sớm thích ứng, chuyển đổi sang vật liệu xanh và mô hình tuần hoàn, sẽ nắm lợi thế cạnh tranh khi người tiêu dùng ngày càng ưu tiên sản phẩm thân thiện môi trường.

Lộ trình loại bỏ túi ni-lông, do đó, không chỉ là bài toán môi trường mà còn là cơ hội kinh tế. Nó mở ra thị trường mới cho sản phẩm tái chế, bao bì sinh học, năng lượng tái tạo và dịch vụ xanh. Khi các chủ thể là nhà sản xuất, nhà bán lẻ đến người tiêu dùng cùng hành động, Việt Nam hoàn toàn có thể hiện thực hóa mục tiêu “Không túi ni-lông khó phân hủy sau năm 2025”, góp phần định hình một nền kinh tế tuần hoàn, xanh và bền vững.