Băn khoăn về phân quyền và bài toán an ninh năng lượng điện gió ngoài khơi

Nút thắt thể chế cho điện gió ngoài khơi

Điện gió ngoài khơi được xác định là nguồn lực chiến lược của Việt Nam trong tiến trình phát triển bền vững và củng cố an ninh năng lượng quốc gia. Tuy nhiên, ngay tại phiên thảo luận về dự thảo Nghị quyết của Quốc hội về cơ chế, chính sách phát triển năng lượng, một mâu thuẫn lớn đã nổi lên trong vấn đề phân cấp, phân quyền.

Chính phủ đề nghị phân cấp thẩm quyền chấp thuận chủ trương đầu tư các dự án điện gió ngoài khơi từ Thủ tướng Chính phủ về cho Ủy ban nhân dân cấp tỉnh. Quan điểm này nhằm mục đích đẩy nhanh quy trình thủ tục, tạo sự linh hoạt trong quản lý. Thế nhưng, nhiều đại biểu Quốc hội, tiêu biểu là đại biểu Đỗ Đức Hiển, đã bày tỏ sự nghi ngại sâu sắc.

Vấn đề cốt lõi nằm ở tính chất phức tạp và nhạy cảm của các dự án điện gió ngoài khơi. Chúng không chỉ đơn thuần là công trình năng lượng mà còn liên quan trực tiếp đến quốc phòng, an ninh, và chủ quyền quốc gia trên biển. Việc giao thẩm quyền quyết định cho cấp tỉnh, vốn khó kiểm soát toàn bộ các yếu tố an ninh, được xem là một rủi ro tiềm tàng.

Hơn nữa, nếu quyết định của tỉnh vẫn phải dựa trên sự chấp thuận của hàng loạt bộ, ngành liên quan như Quốc phòng, Công thương, Tài chính thì sự phân cấp này sẽ trở nên không có ý nghĩa thực tế, làm tăng thêm sự phức tạp và kéo dài thời gian xử lý.

Do đó, các đại biểu đề xuất cần cân nhắc không phân cấp cho cấp tỉnh mà nên giao quyền chấp thuận chủ trương đầu tư cho các bộ chủ quản (ví dụ Bộ Công Thương hoặc Bộ Quốc phòng) những cơ quan có đủ năng lực chuyên môn và tầm nhìn chiến lược để kiểm soát các vấn đề liên ngành. Việc giải quyết triệt để nút thắt phân quyền này là bước đầu tiên để tạo ra hành lang pháp lý vững chắc, tránh tạo khoảng trống pháp lý hay sự chồng chéo trong quá trình triển khai dự án.

Song song với thách thức về phân quyền là nhu cầu cấp thiết về gỡ bỏ vướng mắc thể chế khác. Đại biểu Trần Quốc Tuấn nhấn mạnh, vướng mắc lớn nhất hiện nay là cơ chế hợp đồng mua bán điện (PPA) chưa đạt chuẩn quốc tế, gây khó khăn trong huy động nguồn vốn dài hạn trị giá hàng chục tỷ USD từ các tổ chức tài chính nước ngoài.

Việc sớm hoàn thiện tiêu chí lựa chọn nhà đầu tư theo hướng chú trọng năng lực tài chính thực tế và thiết lập mốc thời gian tối đa trong xử lý thủ tục là chìa khóa để mở khóa nguồn vốn khổng lồ này, củng cố an ninh năng lượng quốc gia.

Nhu cầu vượt trội và bài toán cân bằng lợi ích tư nhân - quốc gia

Nghị quyết của Quốc hội ra đời trong bối cảnh thách thức về năng lượng đang trở nên khổng lồ. Bộ trưởng Bộ Công Thương Nguyễn Hồng Diên khẳng định, để đáp ứng mục tiêu tăng trưởng kinh tế và xu thế chuyển đổi số, phát triển trí tuệ nhân tạo (AI), tổng công suất nguồn điện của Việt Nam buộc phải tăng gấp 2,5 đến 3 lần so với hiện tại chỉ trong 5 năm tới. Đây là một thách thức không thể giải quyết bằng các quy định pháp luật hiện hành, đòi hỏi một cơ chế vượt trội để thu hút nguồn vốn và công nghệ đầu tư.

Tuy nhiên, trong nỗ lực tạo cơ chế vượt trội đó, một vấn đề cân bằng khác lại được đặt ra cơ chế thu hút và cạnh tranh giữa các thành phần kinh tế. Đại biểu Nguyễn Tuấn Anh lưu ý, việc ưu tiên tuyệt đối doanh nghiệp nhà nước trong lựa chọn nhà đầu tư có thể làm giảm cạnh tranh, hạn chế sự tham gia của khu vực tư nhân và nhà đầu tư nước ngoài, đi ngược định hướng đa dạng hóa nguồn vốn. Đối với điện gió ngoài khơi, việc dự thảo đặt ra các điều kiện vốn quá cao và khung giá trần cứng nhắc dễ loại trừ nhà đầu tư có năng lực và khiến dự án mất động lực triển khai trong bối cảnh chi phí toàn cầu tăng.

Để bảo đảm sức hút đầu tư và tính cạnh tranh, các đại biểu đề nghị rà soát lại các điều kiện vốn và giá, thu hẹp phạm vi áp dụng cơ chế ngoại lệ, và cân bằng giữa sự linh hoạt trong quy hoạch với yêu cầu minh bạch và ổn định chính sách. Đại biểu Huỳnh Thành Chung còn đề xuất thiết lập cơ chế rõ ràng cho phép khu vực tư nhân tham gia đầu tư vào hạ tầng điện và các dự án năng lượng hỗ trợ, bao gồm việc mở rộng khái niệm lưu trữ năng lượng để khuyến khích các khu công nghiệp tự chủ xây dựng hệ thống lưu trữ nhằm ổn định nguồn điện.

Ngoài ra, để đa dạng hóa nguồn chiến lược, đại biểu Hà Sỹ Đồng kiến nghị, cần đưa cả điện khí LNG vào nhóm nguồn chiến lược, do tính linh hoạt của nó phù hợp bổ sung cho năng lượng tái tạo. Đồng thời, đề xuất các cơ chế thí điểm như hợp đồng mua bán điện linh hoạt (flexible PPA) và cho phép nhà máy LNG tham gia thị trường điện theo cơ chế dịch vụ điều tiết nhanh.

Về phân quyền, thay vì tập trung vào điện gió ngoài khơi, nên mạnh dạn giao cho địa phương thẩm quyền điều chỉnh cục bộ quy hoạch nguồn và lưới điện đến cấp 220kV khi không ảnh hưởng hệ thống truyền tải quốc gia, đồng thời bổ sung cơ chế quy hoạch động để kịp thời bổ sung dự án cấp bách.

Nghị quyết về cơ chế phát triển năng lượng quốc gia cần phải là một bước đi mang tính thể chế hóa vượt trội, nhưng phải giải quyết được hai mâu thuẫn lớn. Thứ nhất là cân bằng giữa yêu cầu phân quyền nhanh chóng và kiểm soát an ninh quốc phòng đối với điện gió ngoài khơi.

Thứ hai là tạo ra cơ chế thu hút vốn mạnh mẽ bằng cách gỡ bỏ các rào cản về PPA, vốn và giá, đồng thời tôn trọng sự cạnh tranh và sự tham gia của khu vực tư nhân. Chỉ khi giải quyết được những điểm nghẽn này một cách đồng bộ, Việt Nam mới có thể mở khóa thành công nguồn lực chiến lược khổng lồ để đối phó với thách thức tăng trưởng điện năng gấp ba lần trong thập kỷ tới.