Đánh giá đề xuất áp thuế nước ngọt: Cân nhắc giữa kỳ vọng và thực tế

Thừa cân béo phì – nguyên nhân đến từ nhiều yếu tố

Theo số liệu của Bộ Y tế, năm 2020, tỷ lệ thừa cân béo phì ở khu vực thành thị là 26,8%, nông thôn là 18,3% và miền núi là 6,9%. Dù có sự gia tăng trong thời gian gần đây, Việt Nam vẫn thuộc nhóm quốc gia có tỷ lệ béo phì thấp nhất thế giới. Liên đoàn Béo phì Thế giới (2022) xếp Việt Nam thứ 200 về tỷ lệ người trưởng thành thừa cân béo phì và thứ 137 về trẻ em – mức rất thấp so với khu vực.

Tại Đông Nam Á, Việt Nam đứng thứ 11 về tỷ lệ béo phì ở người lớn và thứ 8 ở trẻ em – thấp hơn nhiều so với các quốc gia khác trong khu vực.

Trong khi đó, tình trạng suy dinh dưỡng, thấp còi, đặc biệt ở vùng sâu, vùng xa, vẫn đang là vấn đề nổi cộm trong y tế cộng đồng.

Theo các tài liệu của Tổ chức Y tế thế giới (WHO) và Bộ Y tế tại Quyết định số 2892/QĐ-BYT ngày 22/10/2022 đã chỉ ra rằng, thừa cân, béo phì là hệ quả của nhiều yếu tố: chế độ ăn uống không hợp lý (nhiều chất béo, đạm, đường, muối, thiếu chất xơ), thiếu vận động, yếu tố di truyền, nội tiết, môi trường sống và thói quen sinh hoạt.

 

Thực tế, các khảo sát tại Việt Nam cũng cho thấy không có mối tương quan trực tiếp giữa tiêu thụ NGKĐĐ và tỷ lệ béo phì. Báo cáo năm 2018 của Viện Dinh dưỡng Quốc gia chỉ ra rằng: Tỷ lệ học sinh thành thị thừa cân, béo phì cao hơn học sinh nông thôn (41,9% so với 17,8%) nhưng lại có mức tiêu thụ nước ngọt thấp hơn (16,1% so với 21,6%).

Điều đáng chú ý là học sinh thành thị – nhóm có tỷ lệ béo phì cao – lại có mức hoạt động thể chất thấp hơn hẳn so với học sinh nông thôn. Chỉ 32,5% trẻ em thành thị đạt mức vận động thể lực theo khuyến nghị, trong khi con số này ở nông thôn là 59,9%.

Theo các chuyên gia, NGKCĐ không phải là nguồn cung cấp năng lượng chính trong khẩu phần ăn của người Việt. Thực phẩm có đường nói chung chỉ chiếm khoảng 3,6% tổng năng lượng nạp vào cơ thể, trong khi ngũ cốc chiếm đến 51,4%, thịt 15,5% và các thực phẩm khác chiếm 22%.

So sánh mức năng lượng cung cấp, NGKCĐ chỉ chứa khoảng 44 kcal/100g – thấp hơn nhiều so với các loại thực phẩm ngọt khác như bánh kẹo, kem, chè – những mặt hàng có tỷ lệ tiêu thụ cao hơn hẳn nước ngọt.

Những hệ luỵ có thể phát sinh

Một khảo sát của Decision Lab (2018) cho thấy nếu áp thuế lên NGKCĐ, khoảng 49% người tiêu dùng sẽ chuyển sang đồ uống tự chế tại chỗ, vốn khó kiểm soát về chất lượng, vệ sinh và hàm lượng đường. Điều này có thể khiến mục tiêu kiểm soát lượng đường tiêu thụ không đạt hiệu quả, đồng thời gây khó khăn cho công tác thu thuế.

Theo Bộ Tài chính, năm 2018 mỗi người Việt tiêu thụ trung bình 50,7 lít nước giải khát/năm; đến năm 2020, con số này giảm còn khoảng 34 lít/người/năm (theo Bộ Y tế). Mức tiêu thụ này được đánh giá là khá thấp khi so sánh với: Châu Âu: trung bình 243,9 lít/người/năm; Đức đạt tới 336,3 lít nhưng không áp thuế TTĐB. Châu Á: Nhật Bản 169,3 lít, Hàn Quốc 96,5 lít/người/năm – đều không áp thuế TTĐB. Châu Mỹ Latinh: Mexico 164,2 lít, Chile 140,1 lít, Mỹ khoảng 140,5 lít/người/năm. Tại châu Âu, chỉ 11/26 quốc gia tiêu thụ nước giải khát trên 100 lít/người/năm áp dụng thuế TTĐB với mặt hàng này.

Dữ liệu thực tiễn và kinh nghiệm quốc tế cho thấy NGKCĐ không phải là nguyên nhân chính gây thừa cân, béo phì và việc áp thuế TTĐB đối với sản phẩm này chưa hẳn là công cụ hiệu quả để kiểm soát bệnh không lây nhiễm. Trong khi các yếu tố như thói quen dinh dưỡng tổng thể, vận động thể chất, giáo dục sức khỏe, quản lý dinh dưỡng học đường… lại đóng vai trò quan trọng hơn.

Việc ban hành chính sách thuế cần dựa trên bằng chứng khoa học, đánh giá tác động toàn diện, tránh gây hệ lụy không đáng có cho người tiêu dùng và ngành sản xuất hợp pháp trong nước.