Cuộc đua tái cấu trúc hạ tầng dữ liệu ngành dệt may

Khoảng trống năng lực số

Thị trường dệt may vĩ mô đang đứng trước một cuộc tái cấu trúc toàn diện về tiêu chuẩn chất lượng khi Liên minh Châu Âu (EU) chính thức áp dụng lộ trình cưỡng chế đối với Hộ chiếu sản phẩm kỹ thuật số (DPP). Công cụ này sẽ trở thành điều kiện bắt buộc để hàng may mặc thâm nhập vào thị trường EU từ giữa năm 2028.

Đây không phải là một quy định mang tính cục bộ mà là một sự thay đổi hạ tầng kỹ thuật trên diện rộng. Dự kiến đến năm 2030, quy định này sẽ tác động tới hơn một nghìn tỷ sản phẩm toàn cầu, trong đó riêng ngành dệt may chiếm tới sáu mươi hai phẩy năm tỷ mặt hàng.

Áp lực thời gian đối với các quốc gia xuất khẩu như Việt Nam đang trở nên vô cùng cấp bách khi mốc thời gian thực thi chỉ còn cách chưa đầy hai năm. TS. Trần Công Chính, Chuyên gia chính sách Dệt may tuần hoàn tại Trường Đại học Kinh tế thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội, nhận định việc phải xây dựng hệ thống từ những bước đầu tiên là một thách thức cực kỳ lớn đối với Việt Nam, bởi hiện trạng số hóa của ngành dệt may nội địa vẫn đang nằm ở vạch xuất phát.

Thực tế vĩ mô cho thấy, toàn ngành chưa hình thành được hệ thống năng lực kỹ thuật số và số hóa tổ chức một cách bài bản. Việc thiếu hụt tiêu chuẩn chung về dữ liệu chuỗi cung ứng khiến các doanh nghiệp đang vận hành trong trạng thái riêng lẻ, thiếu sự kết nối đồng bộ.

Trong khi đó, áp lực tiêu dùng toàn cầu đang dịch chuyển mạnh mẽ khi có tới sáu mươi phần trăm người tiêu dùng ưu tiên mục đích bền vững hơn giá cả và bốn mươi phần trăm chủ động tìm kiếm các thông tin xác thực về nguồn gốc sản phẩm. Điều này biến DPP thành một bộ lọc thị trường khắt khe, loại bỏ những doanh nghiệp chậm chân trong tiến trình xanh hóa.

Hóa giải điểm gãy quản trị

Cấu trúc của một tấm hộ chiếu số đòi hỏi sự minh bạch tuyệt đối về toàn bộ dòng đời của sản phẩm. Theo bà Phạm Thị Ngọc Tuyền, Tổng giám đốc Công ty TNHH Phòng thử nghiệm Hohenstein Việt Nam, các thông tin bắt buộc phải công khai bao gồm các chỉ số định danh cơ bản và đặc biệt là các chỉ số định lượng về môi trường như dấu chân carbon, lượng nước tiêu thụ, cùng các hướng dẫn chi tiết về khả năng tái chế hoặc xử lý sản phẩm khi phân hủy. Điều này buộc các nhà máy phải kiểm soát và lưu trữ dữ liệu chính xác từ cấp độ nguyên liệu thô cho đến sản phẩm cuối cùng.

Tuy nhiên, thực trạng triển khai tại các nhà máy đang bộc lộ những điểm gãy logic lớn về mặt quản trị. Bà Nguyễn Thị Châu Xuân từ Viet Hong Denim chỉ ra một thực tế nan giải khi một doanh nghiệp phải sử dụng tới nhiều nền tảng khác nhau để phục vụ việc thu thập, truy xuất dữ liệu theo yêu cầu riêng lẻ của từng khách hàng.

Tình trạng cát cứ dữ liệu này dẫn đến việc nhân sự phải nhập liệu thủ công, tiềm ẩn rủi ro sai sót thông tin rất lớn. Trên hệ thống DPP, mọi dữ liệu đều được công khai minh bạch, do đó bất kỳ một sự sai lệch nào cũng có thể khiến doanh nghiệp đối mặt với các chế tài nghiêm khắc từ cơ quan hải quan Châu Âu.

Bên cạnh đó, rào cản tài chính cũng là một bài toán cân não đối với khối doanh nghiệp vừa và nhỏ. Các khoản đầu tư công nghệ để cắt giảm carbon và nước phục vụ chỉ số DPP thường đòi hỏi nguồn vốn rất lớn, dao động từ vài trăm ngàn đến hàng chục triệu đô la. Việc thâm dụng vốn này lại va phải một nghịch lý tiêu dùng lớn trên thị trường hiện nay.

Ông Cao Gia Khánh, CEO Corèle V, chia sẻ sản phẩm tái chế dù thường có chất lượng sợi thấp hơn sợi nguyên sinh nhưng giá thành sản xuất và giá bán ra thị trường lại cao hơn, gây áp lực lên biên lợi nhuận của doanh nghiệp.

Để vượt qua khoảng trống năng lực hiện tại, ngành dệt may Việt Nam cần nhanh chóng hình thành một khung hành động thống nhất theo các chuẩn mực quốc tế. Việc triển khai một lộ trình chuyển đổi đồng bộ bao gồm các bước từ lập bản đồ dữ liệu, nâng cấp hạ tầng IT tích hợp, tuân thủ các tiêu chuẩn hóa học nghiêm ngặt đến kết nối chuỗi cung ứng đa tầng sẽ là giải pháp căn bản để doanh nghiệp tự cấu trúc lại năng lực vận hành.

Dưới góc nhìn chiến lược kinh doanh, bà Nguyễn Mai Hạnh, Đại diện công ty Syre, kiến nghị doanh nghiệp nên chủ động tận dụng DPP như một lợi thế cạnh tranh mới thay vì nhìn nhận như một nghĩa vụ tuân thủ thụ động.

Việc thiết kế các sản phẩm bền vững, có khả năng tái chế cao sẽ trực tiếp làm giảm mức phí Trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR) mà doanh nghiệp phải đóng cho mỗi sản phẩm tại thị trường châu Âu. Cơ chế này giúp biến tính bền vững thành năng lực cạnh tranh trực tiếp về mặt chi phí đối với các đối thủ toàn cầu.

Việc hoàn thiện hệ thống dữ liệu để đáp ứng Hộ chiếu sản phẩm kỹ thuật số vào năm 2028 là một mệnh lệnh đối với ngành dệt may Việt Nam tại thị trường EU. Khối doanh nghiệp nội địa cần bắt tay ngay vào việc chuẩn hóa và làm sạch dữ liệu một cách chính xác thay vì thụ động chờ đợi các hành lang pháp lý trong nước hoàn thiện.