Cú hích công nghệ chiến lược nâng tầm thủy sản

Thách thức từ thực tiễn

Ngành thủy sản Việt Nam đang đứng trước một ngưỡng cửa quan trọng của sự chuyển mình. Với vị thế là quốc gia xuất khẩu thủy sản đứng thứ 3 thế giới, Việt Nam đã khẳng định được năng lực sản xuất và cung ứng trên quy mô toàn cầu.

Tuy nhiên, khi bức tranh kinh tế năm 2026 hiện lên với những biến động địa chính trị phức tạp và áp lực từ các tiêu chuẩn xanh của thị trường nhập khẩu, những lợi thế tự nhiên sẵn có không còn là tấm bùa hộ mệnh vạn năng.

Khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo lúc này không chỉ là một lựa chọn bổ trợ, mà đã trở thành "chìa khóa" sống còn để ngành thủy sản bứt phá về chất và phát triển bền vững trong giai đoạn 2026 - 2030

Nhìn vào những con số thống kê, thủy sản Việt Nam vẫn giữ được đà tăng trưởng đáng ghi nhận. Kim ngạch xuất khẩu quý 1 năm 2026 đạt 2,64 tỷ USD, tăng gần 8% so với cùng kỳ.

Đặc biệt, kết quả năm 2025 với sản lượng kỷ lục 9,5 triệu tấn và kim ngạch 11,32 tỷ USD đã khẳng định vai trò trụ cột của ngành trong nền kinh tế. Dù vậy, Thứ trưởng Bộ NN&MT Phùng Đức Tiến cũng thẳng thắn chỉ ra rằng ngành đang đối mặt với những thách thức nội tại mang tính dài hạn.

Điểm nghẽn lớn nhất nằm ở khâu giống và chi phí đầu vào. Hiện nay, nguồn giống chất lượng cao vẫn chưa đáp ứng đủ nhu cầu, một số phân khúc vẫn phải phụ thuộc vào nhập khẩu, làm giảm tính chủ động và sức cạnh tranh về giá.

Bên cạnh đó, tác động của biến đổi khí hậu, xâm nhập mặn và ô nhiễm nguồn nước đang trực tiếp đe dọa đến các vùng nuôi trồng trọng điểm. Trong khai thác, công nghệ bảo quản sau thu hoạch chậm đổi mới khiến giá trị thương mại của sản phẩm chưa đạt mức tối ưu. Nếu không có một cú hích từ công nghệ để tái cấu trúc quy trình, ngành thủy sản sẽ khó có thể duy trì nhịp tăng trưởng trước sự cạnh tranh gay gắt từ các đối thủ quốc tế.

Công nghệ là động lực chuyển đổi từ lượng sang chất

Trong bối cảnh đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới, khoa học công nghệ phải được đặt vào vị trí trung tâm của chuỗi giá trị thủy sản. Thứ trưởng Phùng Đức Tiến nhấn mạnh nếu trước đây quá trình từ nghiên cứu đến ứng dụng thực tiễn mất hàng chục năm, thì nay chu kỳ này đã rút ngắn chỉ còn vài năm. Sự tăng tốc của đổi mới sáng tạo buộc ngành thủy sản phải chủ động thích ứng, thay đổi từ tư duy sản xuất quy mô lớn sang tư duy giá trị cao và kinh tế tuần hoàn.

Để hiện thực hóa mục tiêu này, ngành đang tập trung vào ba trụ cột công nghệ chính: Tự chủ nguồn giống và dinh dưỡng, đẩy mạnh nghiên cứu các dòng giống mới sạch bệnh, tăng trưởng nhanh và có khả năng thích nghi tốt với môi trường biến đổi tại Việt Nam. Đây là nền tảng để giảm chi phí và nâng cao năng suất một cách bền vững.

Nuôi trồng thông minh và chuyển đổi số với việc ứng dụng cảm biến (IoT), tự động hóa và dữ liệu lớn (Big Data) để quản trị ao nuôi. Các hệ thống cảnh báo dịch bệnh sớm và giám sát chất lượng nước tự động không chỉ giúp giảm thiểu rủi ro mà còn đáp ứng các yêu cầu khắt khe về truy xuất nguồn gốc của thị trường quốc tế.

Chế biến sâu và kinh tế tuần hoàn, khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào dây chuyền hiện đại để sản xuất các sản phẩm tinh chế, có giá trị gia tăng cao thay vì xuất khẩu thô. Đồng thời, việc tận dụng phụ phẩm để sản xuất collagen, dầu cá hay phân bón hữu cơ sẽ giúp tối ưu hóa doanh thu và giảm thiểu tác động môi trường.

Đổi mới cơ chế quản lý khoa học, tạo động lực để các nhà khoa học thương mại hóa kết quả nghiên cứu là yêu cầu cấp thiết từ phía cơ quan quản lý. Việc phát triển thị trường khoa học công nghệ và tăng cường liên kết chặt chẽ với doanh nghiệp sẽ giúp các nghiên cứu không bị phân tán mà tập trung giải quyết đúng các "nỗi đau" của ngành.

Giới chuyên gia nhận định, khi công nghệ mở được ứng dụng sâu rộng, thủy sản Việt Nam sẽ không chỉ giữ vững vị trí trong top đầu xuất khẩu mà còn tạo ra một hệ sinh thái sản xuất thông minh, hiện đại. Đây sẽ là nền tảng vững chắc để người nông dân nâng cao thu nhập, doanh nghiệp tăng cường nội lực và quan trọng hơn hết là khẳng định thương hiệu thủy sản Việt Nam chất lượng cao trên bản đồ kinh tế toàn cầu trong kỷ nguyên xanh.