Chuyển dịch năng lượng: Cơ hội và thách thức cho tương lai ngành sản xuất

Sự chuyển mình mạnh mẽ của các nhà máy, khu công nghiệp sang sử dụng năng lượng sạch không chỉ là một phong trào mà đã trở thành một chiến lược kinh doanh mang tính sống còn.

Minh chứng cụ thể như việc Công ty Dệt may Việt Tiến tại khu công nghiệp Tân Tạo (TPHCM) hoàn thành lắp đặt hệ thống điện mặt trời áp mái công suất gần 1 MWp. Theo đại diện doanh nghiệp, chỉ sau ba tháng vận hành, hệ thống đã giúp tiết kiệm khoảng 20% chi phí tiền điện và giảm phát thải hơn 300 tấn CO₂.

Đây là một ví dụ điển hình cho thấy hiệu quả kinh tế rõ rệt mà năng lượng tái tạo mang lại, không chỉ giúp giảm gánh nặng chi phí vận hành mà còn góp phần vào mục tiêu phát triển bền vững.

Động lực chính thúc đẩy sự thay đổi này không chỉ đến từ bài toán chi phí. Áp lực từ các đối tác quốc tế, đặc biệt là việc áp dụng Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) của EU và Bắc Mỹ từ giữa năm 2025, đã buộc các doanh nghiệp phải nhìn nhận lại toàn bộ quy trình sản xuất của mình. Các mặt hàng như thép, xi măng, nhôm và dệt may sẽ phải khai báo phát thải khí CO₂ trong quá trình sản xuất.

Điều này trực tiếp ảnh hưởng đến khả năng cạnh tranh của sản phẩm Việt Nam trên các thị trường trọng điểm. Ước tính trong 6 tháng đầu năm 2025, đã có hơn 1.200 doanh nghiệp đăng ký thực hiện kiểm toán năng lượng, tăng 45% so với cùng kỳ năm 2024, cho thấy sự chủ động và nhận thức ngày càng cao của cộng đồng doanh nghiệp về vấn đề này.

Việc các khách hàng lớn yêu cầu cung cấp thông tin về tỷ lệ sử dụng năng lượng sạch, chứng nhận ISO 50001 hay đăng ký mua tín chỉ carbon đã biến năng lượng xanh từ một lợi thế cạnh tranh thành một yêu cầu bắt buộc để duy trì và mở rộng thị trường xuất khẩu.

Tại khu công nghiệp VSIP Hải Phòng, nhiều nhà máy FDI đã sử dụng tối đa lượng điện tái tạo thông qua mô hình điện mặt trời mái nhà kết hợp với chứng chỉ năng lượng quốc tế I-REC. Việc chuyển đổi này không chỉ giúp họ duy trì hợp đồng với các tập đoàn công nghệ toàn cầu mà còn hưởng ưu đãi về thuế môi trường tại nước sở tại, minh chứng cho lợi ích kép của việc "xanh hóa" sản xuất.

Theo khảo sát từ Viện Khoa học Công nghệ năng lượng & Môi trường (Viện Hàn lâm KH&CN Việt Nam), các nhà máy ứng dụng đồng bộ giải pháp tiết kiệm năng lượng và tái tạo có thể giảm từ 25-30% chi phí điện mỗi năm, tùy theo ngành nghề và quy mô.

Đặc biệt, chỉ trong 5 năm, doanh nghiệp có thể hoàn vốn đầu tư cho hệ thống điện mặt trời mái nhà hoặc cải tiến thiết bị tiêu thụ điện lớn như máy nén khí, lò hơi, điều hòa trung tâm. Sau đó là tiết kiệm bền vững trong suốt vòng đời thiết bị từ 10 - 25 năm.

Điều này cho thấy tiềm năng sinh lời dài hạn của các khoản đầu tư vào năng lượng xanh. Ngoài ra, việc sở hữu các chứng nhận như LEED, hay I-REC còn nâng cao hình ảnh và giá trị thương hiệu, tạo lợi thế cạnh tranh lớn trong lĩnh vực xuất khẩu.

Mặc dù nhận thức và hành động của doanh nghiệp đã có những bước tiến đáng kể, quá trình chuyển dịch năng lượng vẫn còn đối mặt với nhiều thách thức nội tại.

Thứ nhất là thiếu khung pháp lý ổn định và cụ thể cho các mô hình mua, bán điện tái tạo. Dù Nghị định 57/2025/NĐ/CP ban hành tháng 3/2025 đã điều chỉnh về hình thức mua bán điện trực tiếp (DPPA) kết nối qua lưới điện quốc gia (EVN), nhưng đến nay vẫn chưa có dự án nào được áp dụng.

Vấn đề nằm ở việc các loại chi phí thực tế phải trả cho EVN trong truyền tải và điều độ điện năng mua bán trực tiếp chưa được quy định thực sự đầy đủ và rõ ràng. Điều này gây khó khăn cho các nhà đầu tư trong việc xác định chi phí và giá thành mua bán điện trực tiếp, làm giảm tính hấp dẫn của mô hình này.

Thứ hai là khó khăn trong tiếp cận vốn. Với các doanh nghiệp nhỏ và vừa (SMEs), việc đầu tư hệ thống điện mặt trời hay các giải pháp công nghệ hiện đại là thách thức lớn do thiếu dòng vốn dài hạn với lãi suất ưu đãi. Thủ tục vay tín dụng xanh còn phức tạp, đồng thời doanh nghiệp còn thiếu kinh nghiệm cơ bản về tận dụng lợi thế của nguồn điện năng lượng tái tạo cho kinh doanh, sản xuất.

 Ông Đặng Minh Thế, Giám đốc một doanh nghiệp sản xuất bao bì tại Hưng Yên chia sẻ, công ty muốn đầu tư hệ thống năng lượng tái tạo, nhưng hiện chưa rõ quy định về giá bán điện dư cho EVN. Ngoài ra, các chương trình hỗ trợ vẫn còn mang tính thử nghiệm, chưa tạo được động lực lớn. Đây là những phản ánh chân thực về những vướng mắc mà doanh nghiệp đang gặp phải.

Để tháo gỡ những điểm nghẽn này, các chuyên gia cho rằng Chính phủ cần sớm ban hành khung pháp lý cho mua bán điện qua mô hình bên thứ 3 là cho phép các nhà cung cấp điện tư nhân đầu tư và bán điện cho nhà máy, đồng thời hoàn thiện hướng dẫn quy định thực thi cơ chế DPPA và mở rộng chương trình tín dụng xanh chuyên biệt.

Bên cạnh đó, cần thúc đẩy cơ chế chia sẻ lợi ích trong khu công nghiệp, cho phép nhà máy sản xuất điện dư bán lại cho các doanh nghiệp khác trong cùng khu vực, thay vì chỉ kết nối với lưới quốc gia. Cách tiếp cận linh hoạt này đang được nhiều nước áp dụng để thúc đẩy cụm công nghiệp xanh, tối ưu hóa nguồn lực và giảm tải cho lưới điện quốc gia.