Các quy định xanh của EU năm 2026 và phép thử mới đối với doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam

Quy định xanh trở thành tiêu chuẩn bắt buộc

Một trong những thay đổi lớn nhất đến từ Quy định Thiết kế sinh thái (ESPR), khi từ ngày 19/7/2026, EU chính thức cấm các doanh nghiệp lớn tiêu hủy hàng may mặc và da giày tồn kho chưa bán, đồng thời kích hoạt cơ chế Trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất, buộc các thương hiệu phải chịu chi phí thu gom, tái chế và xử lý rác thải sản phẩm sau tiêu dùng.

Quy định này không chỉ tác động đến các nhà bán lẻ châu Âu mà còn lan ngược trở lại toàn bộ chuỗi cung ứng toàn cầu, bởi khi chi phí xử lý vòng đời sản phẩm được tính vào giá thành, mô hình “thời trang nhanh” vốn dựa trên sản lượng lớn và vòng đời ngắn sẽ mất dần lợi thế cạnh tranh, nhường chỗ cho các sản phẩm bền hơn, dễ sửa chữa và có khả năng tái sử dụng.

Điều đó đồng nghĩa với việc doanh nghiệp dệt may và da giày xuất khẩu sang EU không còn cạnh tranh chủ yếu bằng giá rẻ hay năng lực sản xuất số lượng lớn, mà phải chứng minh khả năng tham gia vào chu trình kinh tế tuần hoàn thông qua thiết kế sản phẩm ngay từ đầu, từ lựa chọn nguyên liệu, cấu trúc sản phẩm đến khả năng thu hồi sau sử dụng.

Sự chuyển dịch này cũng kéo theo sự thay đổi trong hành vi người tiêu dùng châu Âu, khi xu hướng mua sắm chuyển từ “mua nhiều” sang “mua bền”, thúc đẩy sự phát triển của các mô hình bán lại, tái sử dụng và dịch vụ thu hồi sản phẩm cũ, vốn trước đây chỉ mang tính thử nghiệm, nay trở thành tiêu chuẩn vận hành của các thương hiệu thời trang.

Song song với đó, Chỉ thị Bảo vệ người tiêu dùng EU 2024/825, có hiệu lực từ ngày 27/9/2026, tiếp tục siết chặt hành vi quảng cáo xanh thiếu căn cứ, chấm dứt tình trạng “tẩy xanh” thông qua việc cấm các tuyên bố chung chung về môi trường nếu không có dữ liệu chứng minh cụ thể.

Trọng tâm của quy định này là việc triển khai Hộ chiếu Sản phẩm Số, cho phép truy xuất toàn bộ vòng đời sản phẩm từ nguyên liệu đầu vào, hóa chất sử dụng, lượng phát thải đến quá trình tái chế, biến dữ liệu trở thành yếu tố quyết định trong giao dịch thương mại. Người tiêu dùng và đặc biệt là các hệ thống bán lẻ lớn sẽ không còn dựa vào thông điệp marketing mà chuyển sang đánh giá nhà cung ứng dựa trên bằng chứng số hóa, khiến doanh nghiệp thiếu minh bạch dữ liệu gần như không còn cơ hội tham gia chuỗi phân phối.

Chuỗi cung ứng xanh và rào cản kỹ thuật mới tái định hình xuất khẩu

Trong khi các quy định về thiết kế và minh bạch dữ liệu tác động sâu rộng tới nhiều ngành hàng, Quy định chống suy thoái rừng (EUDR), áp dụng từ ngày 30/12/2026 đối với doanh nghiệp vừa và lớn, lại tạo ra rào cản pháp lý trực tiếp đối với ngành gỗ và nội thất xuất khẩu.

Theo đó, việc chứng minh sản phẩm không liên quan đến phá rừng trở thành yêu cầu bắt buộc, trong đó dữ liệu định vị địa lý vùng nguyên liệu đóng vai trò quyết định. Người tiêu dùng cuối có thể không nắm rõ các tiêu chí kỹ thuật phức tạp, nhưng các nhà phân phối và hệ thống siêu thị châu Âu sẽ trở thành “bộ lọc pháp lý” ngay từ khâu nhập khẩu nhằm tránh rủi ro vi phạm, khiến các lô hàng không đủ minh bạch nguồn gốc bị loại bỏ trước khi tiếp cận thị trường.

Điều này làm thay đổi hoàn toàn cách thức cạnh tranh của ngành gỗ, khi năng lực quản trị chuỗi cung ứng, hệ thống dữ liệu truy xuất và quản lý vùng nguyên liệu trở thành yếu tố then chốt, thay vì chỉ tập trung vào năng lực sản xuất hay chi phí lao động.

Một áp lực khác đến từ Quy định về Bao bì và Rác thải bao bì (PPWR), có hiệu lực từ ngày 12/8/2026, đặt ngành thực phẩm và đặc biệt là thủy sản trước yêu cầu tối ưu hóa thiết kế bao bì, giảm thiểu nhựa và sử dụng vật liệu thân thiện môi trường trong toàn bộ quá trình đóng gói và vận chuyển.

Quy định này diễn ra đồng thời với xu hướng thắt chặt chi tiêu tại châu Âu, khiến người tiêu dùng chuyển sang lựa chọn các sản phẩm tiện lợi, giảm lãng phí và tối ưu chi phí sử dụng, qua đó thúc đẩy nhu cầu đối với các sản phẩm thủy sản chế biến sẵn, đông lạnh hoặc phi lê thay vì sản phẩm nguyên con truyền thống.

Đối với doanh nghiệp xuất khẩu, điều này đồng nghĩa sản phẩm không chỉ cần đạt tiêu chuẩn sinh thái mà còn phải đáp ứng yêu cầu thiết kế bao bì mới, từ trọng lượng, khả năng tái chế đến hiệu quả logistics, bởi các nhà bán lẻ sẽ ngày càng khắt khe trong việc lựa chọn nhà cung ứng đáp ứng đồng thời tiêu chí môi trường và hiệu quả thương mại.

Tổng thể bốn quy định lớn của EU trong năm 2026 cho thấy thị trường châu Âu đang chuyển từ mô hình tiêu dùng dựa trên giá và thương hiệu sang mô hình tiêu dùng dựa trên dữ liệu, vòng đời sản phẩm và trách nhiệm môi trường, qua đó biến tiêu chuẩn xanh thành một dạng “hộ chiếu thị trường” mới.

Đối với doanh nghiệp Việt Nam, thách thức không nằm ở từng quy định riêng lẻ mà ở sự cộng hưởng của toàn bộ hệ thống luật lệ, đòi hỏi chuyển đổi đồng thời từ thiết kế sản phẩm, quản trị dữ liệu, kiểm soát nguyên liệu đến chiến lược phát triển dài hạn, bởi trong bối cảnh mới, khả năng tuân thủ không còn là lợi thế cạnh tranh mà trở thành điều kiện tồn tại để duy trì vị thế trong chuỗi cung ứng toàn cầu.