Ba cao tốc ‘xuyên’ Tây Nguyên: Chờ tháo gỡ những nút thắt cuối cùng

Nỗ lực từ địa phương và nhà đầu tư

Tây Nguyên đang bước vào giai đoạn mới với những dự án hạ tầng lớn mang tính chiến lược. Ba tuyến cao tốc gồm Tân Phú – Bảo Lộc, Bảo Lộc – Liên Khương và Gia Nghĩa – Chơn Thành không chỉ có ý nghĩa kết nối vùng mà còn là chìa khóa mở cánh cửa phát triển du lịch, nông nghiệp công nghệ cao, thương mại và logistics.

Với dự án Tân Phú – Bảo Lộc, dài khoảng 66 km, tổng mức đầu tư phân kỳ hơn 18.000 tỷ đồng, vốn nhà nước tham gia 6.500 tỷ, còn lại do nhà đầu tư. Liên danh do Tập đoàn Đèo Cả dẫn đầu cùng Hưng Thịnh và Nam Miền Trung đã tham gia. Dự án được thiết kế theo tiêu chuẩn cao tốc, tốc độ 80 km/h ở giai đoạn phân kỳ, dự kiến hoàn thành cuối năm 2027.

Hiện, Lâm Đồng đã phê duyệt dự án, cắm cọc giải phóng mặt bằng... Đồng Nai, Lâm Đồng đã triển khai xây dựng nhiều khu tái định cư để phục vụ cho dự án. Tuy nhiên, dự án chưa khởi công vì đang trong giai đoạn đấu thầu lựa chọn nhà đầu tư, dự kiến hoàn tất vào tháng 10/2025.

Một vướng mắc đáng kể là 224ha diện tích tuyến trùng với quy hoạch bô-xít. Địa phương đã gửi kiến nghị lên Bộ Nông nghiệp và Môi trường (NN&MT) để xin hướng xử lý. Đồng thời, Lâm Đồng đề nghị Trung ương cho phép bố trí và giải ngân hơn 1.114 tỷ đồng vốn trung ương giai đoạn 2026–2030.

Trong khi đó, dự án Bảo Lộc – Liên Khương (giai đoạn 1) dài 73,6 km, vận tốc thiết kế 100 km/h, tổng vốn khoảng 17.718 tỷ đồng. Liên danh T&T Group – FUTA Group – Phương Thành trúng thầu và đã ký hợp đồng.

Cuối tháng 6/2025, dự án được khởi công, hiện đang rà phá bom mìn, khảo sát và triển khai thiết kế kỹ thuật. Tuy nhiên, vốn giải ngân vẫn còn chậm, đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ hơn giữa cơ quan nhà nước và nhà đầu tư.

Có thể nói, hai dự án ở Lâm Đồng đã khởi động mạnh mẽ trên giấy tờ, hồ sơ và thực địa. Nhưng để tăng tốc, bài toán vốn, pháp lý PPP và xử lý chồng lấn khoáng sản vẫn là những cản trở lớn.

Vốn nhỏ giọt, mặt bằng vướng mỏ bô-xít

Khác với 2 dự án nói trên, cao tốc Gia Nghĩa – Chơn Thành thuộc trục Bắc – Nam phía Tây qua Đắk Nông cũ (nay là Lâm Đồng) và Bình Phước cũ (nay là Đồng Nai) được chia thành nhiều dự án thành phần.

Dự án thành phần 2 với tổng vốn 338 tỷ đồng xây dựng 28,5 km đường gom và 5 cầu vượt. Đến nay, một gói thầu đã khởi công từ tháng 4/2025; hai gói còn lại đang lựa chọn nhà thầu, dự kiến hoàn tất trong quý III/2025.

Tuy nhiên, tiến độ chung vẫn chậm so với yêu cầu. Về vốn, mới giải ngân hơn 6,2 tỷ đồng trên 32,5 tỷ bố trí (tương đương 19%).

Quan trọng hơn là dự án thành phần 4 về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư với tổng vốn 662 tỷ đồng. Đây là “chìa khóa” để bàn giao mặt bằng nhưng tỷ lệ giải ngân mới đạt 0,39% (0,854 tỷ đồng trên 217,5 tỷ). Con số này cho thấy nút thắt tài chính đang kìm hãm tiến độ bàn giao đất.

Đáng chú ý, tuyến cao tốc này chồng lấn 19,5 km với mỏ bô-xít Nhân Cơ. Tập đoàn Công nghiệp Than – Khoáng sản Việt Nam (TKV) đã có phương án điều chỉnh, nhưng đến nay Bộ Công Thương vẫn chưa có phản hồi chính thức. Việc thiếu sự thống nhất liên ngành khiến tiến độ bàn giao mặt bằng bị đình trệ.

Rõ ràng, cao tốc Gia Nghĩa – Chơn Thành không thiếu quyết tâm nhưng đang bị níu lại bởi những rào cản tài chính và chồng lấn khoáng sản.

Ba nút thắt cần sớm tháo gỡ

Nhìn vào thực tế, cả ba dự án đã có những bước chuẩn bị tích cực: hoàn thiện hồ sơ, phê duyệt dự án, triển khai tái định cư, thậm chí khởi công một số hạng mục. Tuy nhiên, để “chạy” đúng kế hoạch và về đích 2027, cần khẩn trương tháo gỡ ba nút thắt.

Trong đó, về vốn: Trung ương cần phân bổ, điều chỉnh và cho phép giải ngân linh hoạt, kịp thời. Tình trạng “vốn chờ thủ tục” phải được chấm dứt nếu muốn giữ tiến độ.

Pháp lý PPP: việc ban hành nghị định hướng dẫn luật PPP mới sẽ tạo hành lang rõ ràng để mời thầu, ký hợp đồng, huy động sức mạnh của nhà đầu tư tư nhân.

Chồng lấn khoáng sản: đặc thù Tây Nguyên là gắn với mỏ bô-xít, nên cần quyết sách liên ngành, phối hợp chặt chẽ giữa Bộ Công Thương, Bộ NN&MT, TKV và địa phương để bàn giao mặt bằng sạch.

Nếu các nút thắt được gỡ bỏ, ba tuyến cao tốc không chỉ rút ngắn thời gian di chuyển, giảm chi phí vận tải, nâng cao an toàn mà còn tạo động lực phát triển mạnh mẽ cho Tây Nguyên. Khi đó, hạ tầng hiện đại sẽ trở thành bệ phóng cho kinh tế vùng cất cánh, đúng với kỳ vọng của Chính phủ và người dân.