An ninh năng lượng trước yêu cầu nâng cao năng lực chống chịu

Nếu mục tiêu truyền thống chủ yếu là bảo đảm đủ nguồn cung cho sản xuất và tiêu dùng thì hiện nay, bài toán đặt ra là làm thế nào để hệ thống năng lượng có thể duy trì vận hành trước các cú sốc, nhanh chóng phục hồi sau gián đoạn và thích ứng với những biến động ngày càng khó dự báo.

Sự dịch chuyển này phản ánh thay đổi trong tư duy phát triển. Thay vì chỉ quan tâm đến quy mô nguồn cung, nhiều doanh nghiệp năng lượng bắt đầu đặt trọng tâm vào quản trị rủi ro, đa dạng hóa chuỗi cung ứng, đầu tư công nghệ và xây dựng cơ chế phối hợp với cơ quan quản lý. Nói cách khác, năng lực chống chịu đang trở thành tiêu chí quan trọng để đánh giá mức độ an toàn của hệ thống năng lượng.

Quản trị rủi ro an ninh năng lượng trên toàn chuỗi giá trị

Điểm đáng chú ý từ các trao đổi tại tọa đàm là cách tiếp cận về rủi ro đã thay đổi đáng kể. Nếu trước đây doanh nghiệp chủ yếu xây dựng các phương án ứng phó khi sự cố xảy ra thì hiện nay, quản trị rủi ro được đặt ngay từ khâu hoạch định chiến lược, đầu tư, lựa chọn công nghệ đến vận hành hệ thống.

Tại Tọa đàm “An ninh năng lượng - trụ cột của an ninh quốc gia trong bối cảnh rủi ro an ninh phi truyền thống” diễn ra ngày 22/7/2026, GS.TS. Hoàng Đình Phi, Hiệu trưởng Trường Quản trị và Kinh doanh cho rằng, an ninh năng lượng không chỉ tác động trực tiếp đến an ninh con người mà còn gắn chặt với an ninh kinh tế, an ninh mạng và an ninh quốc gia. Mối liên hệ ngày càng chặt chẽ giữa các lĩnh vực này cho thấy chỉ cần một mắt xích bị gián đoạn cũng có thể tạo hiệu ứng lan truyền tới toàn bộ nền kinh tế.

Đây cũng là lý do nhiều doanh nghiệp đang chuyển từ tư duy "đảm bảo đủ nguồn cung" sang "quản trị toàn bộ chuỗi giá trị". Thay vì phụ thuộc vào một nguồn nguyên liệu hoặc một tuyến cung ứng, doanh nghiệp chủ động mở rộng khả năng thích ứng để hạn chế rủi ro khi thị trường biến động.

Theo TS. Nguyễn Thanh Hưởng, Trưởng ban Quản trị rủi ro Petrovietnam, nguyên tắc "Phát triển đến đâu, bảo đảm an ninh đến đó" cần được tích hợp xuyên suốt quá trình phát triển. Ông nhấn mạnh: "An ninh phải được tích hợp ngay từ khâu xây dựng chiến lược, đầu tư, lựa chọn công nghệ đến tổ chức vận hành. Không thể xây dựng một hệ thống năng lượng thông minh trên nền tảng an ninh mạng yếu."

Thực tiễn vận hành của các doanh nghiệp cho thấy năng lực chống chịu không còn được đo bằng quy mô sản xuất đơn thuần mà bằng khả năng thích ứng khi môi trường thay đổi. BSR là một ví dụ. Theo ông Mai Tuấn Đạt, Phó Tổng Giám đốc BSR, Nhà máy Lọc dầu Dung Quất đã tiếp nhận và thử nghiệm thành công khoảng 40 loại dầu thô từ nhiều thị trường như Hoa Kỳ và Tây Phi nhằm giảm phụ thuộc vào một nguồn nguyên liệu. Điều này không chỉ mở rộng khả năng lựa chọn nguồn cung mà còn giúp doanh nghiệp linh hoạt hơn trước các biến động của thị trường quốc tế.

Ở khâu phân phối, PVOIL đã thu xếp thành công 2 triệu thùng dầu thô Basrah Medium từ Iraq cho Nhà máy Lọc hóa dầu Nghi Sơn trong tháng 5/2026 nhằm ổn định nguồn cung trong nước. Theo ông Đỗ Mạnh Bình, Phó Tổng Giám đốc PVOIL: "Thị trường có thể không thiếu nguồn cung trên quy mô quốc gia, nhưng vẫn có thể thiếu hụt cục bộ nếu hệ thống điều hành gặp sự cố."

Nhận định này cho thấy, trong điều kiện chuỗi cung ứng ngày càng phức tạp, năng lực điều hành và khả năng phối hợp giữa các chủ thể trong hệ thống có ý nghĩa không kém việc bảo đảm nguồn nguyên liệu.

Nghiên cứu của Viện Dầu khí Việt Nam (VPI) cũng cho thấy mức độ lan tỏa của rủi ro năng lượng đối với nền kinh tế. Theo đó, giá dầu tăng cao có thể làm giảm 0,3-0,5% tốc độ tăng trưởng GDP; nếu duy trì quanh 100 USD/thùng, mức tác động có thể lên tới khoảng 1% GDP. Điều này đồng nghĩa với việc an ninh năng lượng không còn là vấn đề riêng của ngành năng lượng mà trở thành một yếu tố ảnh hưởng trực tiếp tới tăng trưởng, lạm phát và năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp.

Xây dựng hệ thống năng lượng có khả năng chống chịu cao

Nếu quản trị rủi ro là điều kiện cần thì xây dựng năng lực chống chịu là điều kiện đủ để bảo đảm an ninh năng lượng trong dài hạn. Khái niệm chống chịu được các chuyên gia nhìn nhận không phải là loại bỏ hoàn toàn rủi ro mà là nâng cao khả năng duy trì hoạt động và phục hồi sau các cú sốc.

Theo ông Trần Việt Thắng, đại diện PVEP: "Chống chịu không phải là tránh được mọi cú sốc mà là khả năng hấp thụ được cú sốc, duy trì các chức năng thiết yếu và phục hồi nhanh." Cách tiếp cận này mở rộng phạm vi của an ninh năng lượng từ một ngành sang toàn bộ nền kinh tế.

Theo ông Đặng Quang Hùng, đại diện PVFCCo, mối liên kết Năng lượng - Lương thực - Kinh tế cho thấy năng lượng không chỉ phục vụ sản xuất công nghiệp mà còn là đầu vào của phân bón, góp phần bảo đảm an ninh lương thực và ổn định kinh tế. Điều này đồng nghĩa với việc mỗi biến động trong lĩnh vực năng lượng đều có thể tạo hiệu ứng lan tỏa tới nhiều ngành khác.

Trong lĩnh vực điện lực, yêu cầu nâng cao khả năng chống chịu cũng đang thay đổi cách thức đầu tư hạ tầng. Theo ông Trịnh Quang Huy, đại diện EVN, hệ số đàn hồi điện của Việt Nam đã cải thiện đáng kể, duy trì quanh mức 1,0 và đến năm 2025 giảm xuống dưới 1,0, phản ánh hiệu quả sử dụng năng lượng được nâng lên. Đồng thời, mùa hè năm 2026 EVN đã đưa vào vận hành hơn 500 MW công suất pin lưu trữ năng lượng (BESS), góp phần tăng tính linh hoạt của hệ thống khi tỷ trọng năng lượng tái tạo ngày càng lớn.

Nhiều ý kiến cho rằng quá trình chuyển dịch năng lượng cần được thực hiện theo lộ trình phù hợp nhằm bảo đảm đồng thời mục tiêu phát triển xanh và an ninh năng lượng. Ông Đoàn Tiến Quyết, Viện Dầu khí Việt Nam, dẫn kinh nghiệm Indonesia nâng tỷ lệ phối trộn nhiên liệu sinh học lên B50 nhằm tăng tính chủ động về nguồn cung.

Bên cạnh đó, Thượng tá TS. Nguyễn Trọng Hải, Học viện An ninh nhân dân, đề xuất tiếp tục hoàn thiện hành lang pháp lý đối với các công trình trọng điểm về an ninh quốc gia. Trong khi đó, kinh nghiệm của Nhật Bản với mức dự trữ chiến lược tương đương 200 ngày nhập khẩu, cao hơn đáng kể mức 90 ngày theo khuyến nghị của Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), cho thấy đầu tư cho khả năng dự phòng cũng là một cấu phần quan trọng của năng lực chống chịu.

Trung tướng GS.TS. Nguyễn Xuân Yêm, Viện trưởng Viện An ninh phi truyền thống, nhấn mạnh: "An ninh năng lượng trong kỷ nguyên mới không chỉ là đủ về số lượng, mà phải đứng vững trong khủng hoảng và phục hồi nhanh sau các cú sốc." Trong bối cảnh các rủi ro phi truyền thống ngày càng đan xen và khó dự báo, năng lực chống chịu sẽ trở thành tiêu chí quan trọng để đánh giá mức độ an toàn của hệ thống năng lượng, đồng thời là nền tảng bảo đảm ổn định kinh tế vĩ mô, nâng cao sức cạnh tranh của doanh nghiệp và củng cố an ninh quốc gia trong dài hạn.