Xà quyền - tuyệt kỹ của võ Rắn

Xà quyền trong võ thuật Trung Quốc

Thiếu Lâm Tự (Tung Sơn, Hà Nam) là cái nôi của võ thuật Trung Quốc. Trong võ thuật Thiếu Lâm có bài “Ngũ hình quyền” nổi tiếng gồm Long, Xà, Hổ, Báo, Hạc. Trong đó, Long quyền luyện thần, Hổ quyền luyện cốt, Báo quyền luyện lực, Xà quyền luyện khí, Hạc quyền luyện tinh.

Tương truyền, Tổ sư phái Võ Đang là Trương Tam Phong quan sát Hạc và Rắn đánh nhau, Hạc từ trên cây xà xuống đánh con Rắn dài nằm khoanh tròn. Rắn dài đang tĩnh chợt động, tránh né có hướng, do đó Trương hiểu rõ tính "lấy tĩnh chế động, lấy nhu khắc cương" là một đạo lý.

Quyền pháp Nga Mi phong phú nhiều sắc thái do có sự tích hợp các loại quyền thuật của nhiều môn phái. Bộ pháp di chuyển chủ yếu có: Xà hình bộ (hình rắn) di chuyển như rắn bò hình chữ chi tiến về phía trước. Thân pháp yêu cầu gợn sóng như rắn bò dùng thôn, thổ, phù, trầm, đằng, thiểm, toản… (tức nuốt, nhả, nổi, chìm, lăng, né, chọc…) thể hiện đặc điểm “quyền rắn luyện nhu”, khi phát kình thì lấy thân đỡ tay.

“Ngũ hình quyền” từ Thiếu Lâm Tung Sơn Hà Nam, sau này truyền vào chùa Nam Thiếu Lâm ở Phúc Kiến,  do vậy các phái võ miền Nam Trung Hoa có nguồn gốc từ Nam Thiếu Lâm  Phúc Kiến đều có “Ngũ hình quyền”, ví dụ như: Vịnh Xuân quyền và Hồng Gia quyền. Bài “Ngũ hình quyền” của Hồng Gia quyền sau này được phát triển lên thành Thập hình quyền (Long, Xà, Hổ, Báo, Hạc, Tượng, Mã, Sư, Hầu, Bưu). Hiện nay, nhiều lưu phái Hồng Gia quyền lấy hẳn bài “Thập hình quyền” làm đặc trưng quyền pháp vì trong đó đã có bài “Ngũ hình”.

Hình ý quyền là một loại quyền trong võ thuật Trung Quốc. Hình ý quyền lấy Ngũ hình quyền (Phác, bằng, toản, pháo, hoành tức bổ, hất, chọc, đập, gạt) và Thập nhị hình quyền (quyền 12 hình tức Long, hổ, hầu, mã, kê, yến, xà, đà, thai, ưng, hùng, báo tức Rồng, hổ, khỉ, ngựa, gà, én , rắn, kỳ đà, la, ưng, gấu, báo) làm gốc quyền cơ bản.

Một dải Hà Nam lưu hành Hình ý quyền phần lớn gọi là "Tâm ý quyền". Quyền pháp lấy "Thập đại hình" (mười hình lớn là Long, hổ, kê, ưng, xà, mã, miêu, hầu, dao, yến tức Rồng, hổ, gà, ưng, rắn, ngựa, mèo, khỉ, diều, én) và "Tứ quyền bát thức" làm quyền pháp cơ bản.

Bát quái chưởng là 1 trong các loại quyền thuật lấy các chiêu thuật công, phòng và phương pháp dẫn đạo dung hợp với các bước chuyển theo vòng tròn. Nội dung cơ bản của Bát quái chưởng là Bát mẫu chưởng (Tám chưởng mẹ) còn gọi là Lão bát chưởng (Tám chưởng già) nhưng các nơi lưu truyền nội dung không giống nhau tức là lấy tám hình làm đại biểu là Sư tử (sư), hươu (lộc), rắn (xà), diều hâu (dao), rồng (long), phượng, khỉ (hầu), gấu (hùng).

Xà quyền (hay Xà hình quyền) là môn thuộc Tượng hình quyền, vì bắt chước hình, thần, ý, kình của rắn mà có tên, về nguồn gốc cũng khác nhau. Thời Minh, quyền Thiếu Lâm, Nam quyền, trong đó đã có Xà quyền. Đời Thanh trong Hình ý quyền, Bát quái chưởng đã có Xà hình. Các nơi như Chiết Giang, Quảng Tây, Phúc Kiến, Quảng Đông, Giang Tô, Hồ Nam, Giang Tây, cho đến Hồng Kông, Đài Loan cũng đều luyện tập. Đặc điểm kỹ pháp: trong nhu có cương, trong tĩnh có động giữ thì lấy hình, ý ngụ ở phép (pháp), thân linh (động), bộ hoạt (bát), mắt sắc tay nhanh. Về kỹ pháp thì có đánh mở màn, đánh tĩnh, đánh dụ, đánh mạnh, đánh chạy, đánh đám đông, đánh lớn, đánh liều dành thắng trong bại… Có giá trị thực dụng tương đối cao, trong chiến đấu thực sự thì yêu cầu: "Thân phải lắc lư, bộ phải chuyển, hai tay chợt né vươn mà đánh, bước vòng vèo bước (bộ) hợp thân; dùng chỉ (ngón tay) thọc vào yết hầu (cổ họng) nhanh mà chuẩn, 2 rồng vờn ngọc chưởng cắm sườn, tay chợt mổ vào chợt đánh đỉnh; chân nhón điểm, vuốt hổ tiến, tiến nhanh ứng chậm, khéo mềm vờn. Phát kình hét lên tiêng trợ thế, lấy khí thúc kình, lấy mắt chuyển thần”.

Xà quyền có các bài múa chủ yếu: Xà thần luyện nguyệt, Kim xà lục khởi, Xà phiên thiên chân, Bạch xà phẫn mạt, Xà đằng tẩu lộ, Giác xà ứng vĩ… Về khí giới thì có Xà hành đao, Xà hành kiếm…

Xà quyền trong võ thuật Việt Nam

Ở Việt Nam, nhiều môn phái võ cổ truyền thường sử dụng hình tượng của các loài thú để xây dựng quyền pháp. Trong những bài quyền tinh hoa của vùng đất võ Tây Sơn, Bình Định có bài “Ngũ hình quyền” (Long, hổ, báo, xà, hạc). Hệ thống quyền thuật của môn phái Bình thái đạo nổi danh với quyền An Thái do võ sư Diệp Trường Phát (Tàu Sáu) sáng lập dựa trên 4 bộ chính: Hổ quyền, long quyền, hầu quyền và xà quyền.

Cùng với các tuyệt chiêu thần diệu, biến hóa khôn lường của môn “Võ Rồng” (Long quyền), “Võ Hổ” (Hổ quyền), “Võ Khỉ” (Hầu quyền), “Võ Hạc” (Hạc quyền), “Võ Gà” (Kê quyền)… thì môn “Võ Rắn” (Xà quyền) còn mang cả những bí quyết độc đáo được phổ quát trong các đồ hình “Bát Quái pháp”, hình thành lên  “Tấn pháp” (bộ chân, trong võ thuật còn gọi “bộ ngựa”), được mô tả trong bài Xà quyền như sau: Thanh Xà đảo mã/ Cường Long xuất hải/ Ngọc trản ngân đài/ Hồi Mã Tướng quân/ Tả tảo tung phong/ Tấn đả song khai/ Hắc Ngưu khai giác/ Chuyển thân nghịch cước…

Bộ tay trong võ học Việt Nam được gọi là “Song thủ ngũ hành vi bản”, bởi nó không chỉ được hình thành theo các thao tác do thói quen lao động, sử dụng các công cụ lao động của con người và mô phỏng theon các tính năng đặc dị, hiểm hóc của một số loài động vật tiêu biểu, mà còn vận dụng triệt để các quy luật vận động, biếm hóa, tương tác, tích tụ, dẫn giải của Học thuyết Âm - Dương, Ngũ Hành. Trong đó, Xà thao là bộ tay mô phỏng động tác loài Rắn.

Cố võ sư Đoàn Tâm Ảnh là bậc thầy nổi danh trong làng võ cổ truyền Việt Nam, Trong Võ lâm chánh tông của ông có Địa chi quyền gồm bài chính là Địa chi và 12 bài còn lại mang tên 12 con giáp: Hoa hồ điêu (Tý), Thần ngưu chuyển giác (Sửu), Hắc hổ án nham (Dần), Miêu tẩy diện (Mão), Lưỡng long tranh châu (Thìn), Xà hàm tinh (Tỵ), Mã lâm đao (Ngọ), Dương hồi sơn (Mùi), Hầu thực quả (Thân), Kê xuất noản (Dậu), Tuất (Cẩu cuồng phong), Hợi (Trư ngộ hóa).

Ngoài ra, võ sư Đoàn Tâm Ảnh cũng truyền lại bài Hoa xà đại chiến, gồm 12 thế: Hoa xà lộn vĩ, Hao xà nhập động, Hoa xà trầm địa, Hoa xà quấn mộc, Hoa xà vượt thảo, Hoa xà độn giáp, Hoa xà xuất huyệt, Hoa xà phún khí, Hoa xà quá giang, Hoa xà cuốn khúc, Hoa xà chảo thủy, Hoa xà lang lộ. 

Trong môn phái Bình Định Gia, có quyền thuật Lục bộ tinh, bao gồm: Miêu (Miêu tẩy diện), Long (Long hoa đao pháp), Ngưu (Kim ngưu), Hầu (Võ khỉ - Hầu quyền), Xà (Võ rắn - Xà quyền), Hổ (Ba Chân Hổ) công phu đặc dị và công năng chiến đấu cao; được giữ gìn, phát huy và kế thừa đến nay đã hơn 200 năm.

Trong võ cổ truyền Việt Nam, các bậc võ sư tiền nhân khi nghiên cứu từ các loài vật trong tự nhiên đã sáng tạo những thế tấn, bài quyền, đòn thế mô phỏng động tác loài rắn như: Kim xà xuất động, Hoành xà nghịch địa, Xà miêu hạc quyền, Miêu xà quyền, Bạch xà quyền, Thập bát xà quyền, Thập nhị xà quyền, Long hổ xà hình quyền, Xà quyền long hổ trảo, Thần xà độn giáp, Độc xà thám nguyệt, Xà vương phún khí…

Môn phái Vovinam - Việt võ đạo do cố võ sư Nguyễn Lộc sáng lập tại Hà Nội vào năm 1938, trên cơ sở lấy võ và vật dân tộc làm nòng cốt, đồng thời nghiên cứu tinh hoa các võ phái khác trên thế giới để dung nạp, thái dụng và hóa giải, nhất là cải tiến nền tảng kỹ thuật của mình theo nguyên lý Cương - Nhu phối triển. Xà quyền sử dụng cả 2 tay làm 2 đầu rắn để mổ, xỉa, chém, đâm, móc, gạt, tóm lôi, cuốn, quấn. Người sử dụng xà quyền đòi hỏi phải có trình độ võ học, vững vàng về bộ pháp, thân pháp và thủ pháp.