Vụ Bản (Ninh Bình) kỷ niệm 125 năm ngày sinh Giáo sư, Viện sĩ Trần Huy Liệu

Từ một nhà báo yêu nước, chiến sĩ cách mạng kiên trung đến nhà sử học lớn của dân tộc, Trần Huy Liệu đã để lại dấu ấn sâu đậm trong lịch sử cách mạng, báo chí, văn hóa và khoa học Việt Nam thế kỷ XX.

Tri ân người con ưu tú của quê hương Vụ Bản

Hướng tới kỷ niệm 125 năm ngày sinh Giáo sư, Viện sĩ Trần Huy Liệu, ngày 19/10 vừa qua, Đảng ủy, HĐND, UBND, Ủy ban MTTQ Việt Nam xã Vụ Bản tổ chức thông tin, tuyên truyền về cuộc đời, sự nghiệp của ông, đồng thời chuẩn bị cho lễ kỷ niệm và hội thảo khoa học với chủ đề “Trần Huy Liệu – Nhà cách mạng, Nhà văn hóa, người đặt nền móng cho sử học Việt Nam hiện đại”.

Về dự hội nghị có đồng chí Trần Minh Hoan, Ủy viên BCH Đảng bộ tỉnh, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch HĐND xã; đồng chí Trần Văn Nghinh, Phó bí thư thường trực Đảng ủy xã; đồng chí Phạm Thành Lợi, Phó Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch UBND xã; các đồng chí trong Ban thường vụ Đảng ủy, Thường trực HĐND, UBND xã, lãnh đạo các cơ quan Ban xây dựng Đảng, Phòng Văn hóa – xã hội; Văn phòng Đảng ủy, Văn phòng HĐND – UBND xã.

Về phía các cơ quan báo chí, có đồng chí Trần Vân Anh, Phó Giám đốc Báo và Phát thanh – Truyền hình tỉnh Ninh Bình; đại diện các cơ quan báo chí Trung ương thường trú tại tỉnh Ninh Bình.

Tại hội nghị, các đồng chí lãnh đạo xã đã thông tin nhanh đến đại diện các cơ quan báo chí về cuộc đời và sự nghiệp cách mạng của Cố Giáo sư, Viện sỹ Trần Huy Liệu, cũng như kế hoạch tổ chức Lễ kỷ niệm 125 năm ngày sinh cố Giáo sư, Viện sĩ Trần Huy Liệu và Hội thảo khoa học “Trần Huy Liệu” – nhà cách mạng, nhà văn hóa, người đặt nền móng cho sử học Việt Nam hiện đại.

Theo lãnh đạo xã Vụ Bản, các hoạt động kỷ niệm không chỉ hướng tới việc tưởng nhớ, tri ân một nhà cách mạng, nhà khoa học lớn mà còn góp phần khơi dậy niềm tự hào về truyền thống quê hương, bồi đắp tinh thần yêu nước, ý thức hiếu học và trách nhiệm của các thế hệ hôm nay đối với sự nghiệp xây dựng, phát triển đất nước.

Sinh ngày 5/11/1901 tại làng Vân Cát, huyện Vụ Bản, tỉnh Nam Định trước đây, nay thuộc xã Vụ Bản, tỉnh Ninh Bình, Trần Huy Liệu trưởng thành trong một gia đình nhà Nho nghèo giàu truyền thống yêu nước. Bối cảnh đất nước mất độc lập, nhân dân chịu cảnh áp bức dưới chế độ thực dân đã sớm hun đúc trong ông tinh thần dân tộc và khát vọng tìm con đường giải phóng quê hương, đất nước.

Từ mảnh đất giàu truyền thống văn hiến, người thanh niên Trần Huy Liệu đã bước vào hành trình hoạt động sôi nổi, trải qua nhiều thử thách và biến động của thời đại. Cuộc đời ông là sự kết hợp đặc biệt giữa hoạt động cách mạng, báo chí, văn học và nghiên cứu khoa học; ở mỗi lĩnh vực, ông đều để lại những dấu ấn có giá trị lâu dài.

Từ ngòi bút yêu nước đến người chiến sĩ cách mạng kiên trung

Một trong những dấu ấn nổi bật trong tuổi trẻ Trần Huy Liệu là hoạt động báo chí yêu nước. Ông sớm nhận ra sức mạnh của ngôn luận trong việc thức tỉnh tinh thần dân tộc, cổ vũ các phong trào đấu tranh và tập hợp những người cùng chung khát vọng giành độc lập.

Trong những năm 1920, đặc biệt tại Sài Gòn, Trần Huy Liệu tích cực tham gia phong trào yêu nước và dân chủ. Với vai trò chủ bút Đông Pháp Thời báo, ông sử dụng ngòi bút để phê phán chế độ thực dân, cổ vũ các hoạt động đòi quyền dân chủ và tham gia vận động quần chúng. Ông gắn với những hoạt động nổi bật của phong trào yêu nước đương thời, trong đó có việc tổ chức tang lễ Phan Châu Trinh, đấu tranh đòi thả những người yêu nước bị bắt giam và tham gia thành lập Đảng Thanh niên.

Không dừng lại ở báo chí, năm 1928, ông thành lập Cường học thư xã, tổ chức xuất bản sách nhằm nâng cao dân trí, khơi dậy lòng yêu nước và phê phán chế độ thực dân. Những hoạt động ấy cho thấy ông không chỉ là người viết báo mà còn là một trí thức chủ động tìm cách đưa tư tưởng yêu nước đến với công chúng.

Con đường hoạt động của Trần Huy Liệu cũng là hành trình tìm tòi, lựa chọn con đường cứu nước. Ông từng tham gia Việt Nam Quốc dân Đảng, sau đó bị thực dân Pháp bắt và đày ra Côn Đảo. Những năm tháng trong lao tù không làm suy giảm ý chí đấu tranh của ông. Trái lại, quá trình học tập, nghiên cứu và tiếp xúc với những chiến sĩ cộng sản đã góp phần thúc đẩy sự chuyển biến trong nhận thức chính trị của ông.

Sau khi ra tù, Trần Huy Liệu tuyên bố ly khai Việt Nam Quốc dân Đảng và tán thành chủ nghĩa cộng sản. Năm 1936, ông gia nhập Đảng Cộng sản Đông Dương, tiếp tục hoạt động trên mặt trận báo chí, tham gia các phong trào dân chủ và sử dụng ngòi bút như một phương tiện đấu tranh chính trị.

Năm 1939, ông tiếp tục bị thực dân Pháp bắt giam, lần lượt trải qua các nhà tù Sơn La, Bá Vân và Nghĩa Lộ. Ngay trong hoàn cảnh tù đày, ông vẫn tham gia làm báo bí mật, duy trì tinh thần lạc quan cách mạng và cổ vũ ý chí đấu tranh của những người đồng cảnh ngộ.

Tháng 3/1945, Trần Huy Liệu cùng các tù chính trị vượt ngục Nghĩa Lộ. Trở lại hoạt động cách mạng, ông tham gia làm báo Cứu Quốc, cơ quan ngôn luận của Mặt trận Việt Minh, tiếp tục đóng góp vào công cuộc chuẩn bị Tổng khởi nghĩa.

Nhìn lại chặng đường này, điều đáng chú ý không chỉ là những năm tháng tù đày hay những vị trí ông từng đảm nhiệm, mà còn là sức bền của một trí thức yêu nước trước những biến động lớn của lịch sử. Trần Huy Liệu đã không ngừng học tập, tự hoàn thiện nhận thức và tìm cách chuyển hóa tri thức thành hành động phục vụ dân tộc.

Dấu ấn trong những thời khắc trọng đại của lịch sử dân tộc

Năm 1945 đánh dấu một bước ngoặt đặc biệt trong cuộc đời Trần Huy Liệu cũng như lịch sử Việt Nam. Tại Đại hội Quốc dân Tân Trào tháng 8/1945, ông được bầu làm Phó Chủ tịch Ủy ban Dân tộc Giải phóng và được giao những nhiệm vụ quan trọng trong bộ máy cách mạng.

Ông là người được phân công soạn thảo Quân lệnh số 1 của Ủy ban Khởi nghĩa trong Tổng khởi nghĩa Tháng Tám. Sau thắng lợi của cách mạng, ông giữ chức Bộ trưởng Bộ Thông tin – Tuyên truyền trong Chính phủ lâm thời, tham gia những công việc trọng yếu của chính quyền cách mạng non trẻ.

Một dấu mốc đặc biệt gắn với tên tuổi Trần Huy Liệu là ngày 30/8/1945 tại Huế. Thay mặt Chính phủ lâm thời, ông cùng các thành viên phái đoàn tiếp nhận sự thoái vị của vua Bảo Đại và nhận ấn, kiếm của triều Nguyễn. Đây là sự kiện mang ý nghĩa lịch sử sâu sắc, đánh dấu sự chấm dứt của chế độ quân chủ ở Việt Nam, mở ra một thời kỳ mới trong tiến trình phát triển của dân tộc.

Ngày 2/9/1945, tại Quảng trường Ba Đình, Hà Nội, sau khi Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc Tuyên ngôn Độc lập, Trần Huy Liệu báo cáo trước quốc dân, đồng bào về việc phái đoàn vào Huế tiếp nhận sự thoái vị của Bảo Đại và dâng ấn, kiếm lên Chủ tịch Hồ Chí Minh.

Từ một người dùng ngòi bút cổ vũ phong trào yêu nước, Trần Huy Liệu đã trở thành người trực tiếp tham gia và chứng kiến những sự kiện có ý nghĩa bước ngoặt của lịch sử dân tộc. Cuộc đời ông vì thế không chỉ là một hành trình hoạt động cách mạng mà còn là một phần của lịch sử Việt Nam trong những năm tháng chuyển mình quyết định.

Sau Cách mạng Tháng Tám, ông tiếp tục đảm nhiệm nhiều trọng trách trong các cơ quan của Đảng, Nhà nước, Quốc hội và các tổ chức văn hóa. Dù ở cương vị nào, ông vẫn thể hiện tinh thần trách nhiệm của một trí thức cách mạng, gắn hoạt động thực tiễn với nhu cầu xây dựng đất nước.

Người đặt nền móng cho nền sử học Việt Nam hiện đại

Nếu hoạt động cách mạng và báo chí làm nên dấu ấn Trần Huy Liệu trong những năm tháng đấu tranh giành độc lập, thì sự nghiệp nghiên cứu và tổ chức khoa học đã tạo nên di sản đặc biệt lâu dài của ông đối với đất nước.

Trần Huy Liệu đến với sử học không phải chỉ từ nhu cầu nghiên cứu quá khứ, mà còn từ khát vọng tìm hiểu những quy luật, kinh nghiệm lịch sử để phục vụ hiện tại và tương lai dân tộc. Với ông, lịch sử không đơn thuần là những sự kiện đã qua; đó còn là nguồn tri thức giúp mỗi người hiểu rõ hơn truyền thống, sức mạnh và con đường phát triển của đất nước.

Năm 1953, từ nhận thức về vai trò của khoa học xã hội đối với sự nghiệp kháng chiến và kiến thiết quốc gia, ông đề xuất thành lập một cơ quan nghiên cứu lịch sử, địa lý và văn học Việt Nam. Ngày 2/12/1953, Ban Nghiên cứu Lịch sử – Địa lý – Văn học được thành lập, Trần Huy Liệu giữ cương vị Trưởng ban. Đây là tổ chức có ý nghĩa nền tảng đối với quá trình hình thành và phát triển hệ thống nghiên cứu khoa học xã hội ở Việt Nam.

Trên cương vị lãnh đạo, ông không chỉ quan tâm đến việc xây dựng các chương trình nghiên cứu mà còn chú trọng tổ chức bộ máy, tập hợp đội ngũ trí thức, sưu tầm tư liệu, xây dựng thư viện, phát triển hoạt động xuất bản và hình thành môi trường trao đổi học thuật. Ông hiểu rằng một nền sử học muốn phát triển bền vững phải có đội ngũ nghiên cứu đủ năng lực, hệ thống tư liệu đáng tin cậy và các thiết chế khoa học có khả năng hoạt động lâu dài.

Ngày 6/2/1960, Viện Sử học được thành lập trên cơ sở tổ chức nghiên cứu lịch sử đã được xây dựng trước đó, Trần Huy Liệu trở thành Viện trưởng đầu tiên. Dưới sự tổ chức và dẫn dắt của ông, Viện từng bước hình thành cơ cấu nghiên cứu, phát triển đội ngũ cán bộ, mở rộng các hướng nghiên cứu và xây dựng những nền tảng quan trọng cho hoạt động sử học chuyên nghiệp ở Việt Nam.

Một đóng góp khác có ý nghĩa đặc biệt là việc ông sáng lập Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam năm 1966 và trở thành Chủ tịch đầu tiên của Hội. Sự ra đời của Hội góp phần kết nối những người nghiên cứu, giảng dạy và quan tâm đến lịch sử trên phạm vi cả nước, tạo điều kiện để giới sử học trao đổi chuyên môn, thúc đẩy nghiên cứu và phổ biến tri thức lịch sử tới xã hội.

Năm 2026 cũng là dịp kỷ niệm 60 năm thành lập Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam. Đặt hai dấu mốc 125 năm ngày sinh Trần Huy Liệu và 60 năm thành lập Hội trong cùng một năm càng làm nổi bật tầm nhìn của ông đối với việc xây dựng một cộng đồng học thuật có tổ chức, có trách nhiệm với lịch sử và tương lai dân tộc.