Thương mại biên giới Việt Nam - Campuchia: Tiềm năng bứt phá, thách thức đan xen

Động lực tăng trưởng kinh tế tiềm năng

Đường biên giới Việt Nam - Campuchia dài khoảng 1.137 km, kết nối 8 tỉnh Việt Nam và 9 tỉnh Campuchia qua 50 cửa khẩu, đã trở thành mạch máu kinh tế của tiểu vùng sông Mê Kông. Các cửa khẩu trọng điểm như Mộc Bài (Tây Ninh), Tịnh Biên (An Giang) và Trapaing Phlông - Xa Mát (Tbong Khmum) không chỉ là điểm giao thương mà còn là cầu nối chiến lược với ASEAN.

Ông Nguyễn Hồng Thanh, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Tây Ninh, khẳng định: “Tỉnh đang phát huy lợi thế về hệ thống cảng biển và cửa khẩu quốc tế để trở thành một trung tâm giao thương quan trọng”. Tương tự, ông Nguyễn Thống Nhất, Giám đốc Sở Công Thương An Giang, nhấn mạnh: “Với cửa khẩu quốc tế và hệ thống cảng biển hiện đại, An Giang có thể trở thành cửa ngõ chiến lược giao thương trọng điểm”.

Sự bổ trợ trong cơ cấu hàng hóa tạo nền tảng vững chắc cho giao thương. Tỉnh Tbong Khmum xuất khẩu nông sản như hạt điều, cao su, sầu riêng sang Tây Ninh và Đồng Nai, trong khi Việt Nam đáp ứng nhu cầu Campuchia bằng phân bón, thức ăn chăn nuôi và vật liệu xây dựng. Kết quả, kim ngạch thương mại song phương tăng từ 3,3 tỷ USD năm 2014 lên 10,1 tỷ USD năm 2024, đạt mức tăng trưởng ấn tượng 17,5% trong năm 2024.

Riêng 7 tháng đầu năm 2025, kim ngạch đạt hơn 7 tỷ USD, tăng 16,3% so với cùng kỳ năm 2024; trong đó Việt Nam xuất khẩu 3,2 tỷ USD (tăng 5,1%), nhập khẩu 3,8 tỷ USD (tăng 28,1%), với hàng công nghiệp - năng lượng dẫn đầu xuất khẩu và nông sản từ Campuchia chiếm tỷ trọng lớn nhập khẩu.

Khung pháp lý cũng tạo động lực mạnh mẽ. Hiệp định Thương mại biên giới 2024 và Thỏa thuận thúc đẩy thương mại giai đoạn 2025-2026 khuyến khích doanh nghiệp hai nước mở rộng hợp tác. Ngài Tith Rithipol, Phó Quốc vụ khanh Bộ Thương mại Campuchia, nhấn mạnh: “Các cơ chế này không chỉ thúc đẩy giao thương mà còn củng cố khả năng phục hồi chuỗi cung ứng”. Hợp tác trong ASEAN, RCEP và Chiến lược Ngũ giác của Campuchia càng tạo đà cho sự phát triển bền vững.

Thách thức và lộ trình đột phá bền vững

Dù tiềm năng lớn, thương mại biên giới vẫn đối mặt với nhiều trở ngại. Hạ tầng logistics và kho bãi tại các cửa khẩu phụ chưa đáp ứng nhu cầu, làm tăng chi phí vận chuyển và gây ùn tắc trong mùa vụ nông sản. Ông Bùi Quang Hưng, Phó Cục trưởng Cục Xúc tiến thương mại, nhận định: “Hạ tầng giao thông và logistics tại một số cửa khẩu còn thiếu đồng bộ, gây khó khăn cho lưu thông hàng hóa”.

Bên cạnh đó, tiêu chuẩn kiểm dịch khắt khe của Campuchia, như yêu cầu về dư lượng thuốc trừ sâu đối với thanh long và chuối, cùng thủ tục hải quan phức tạp, khiến hàng hóa Việt Nam khó cạnh tranh với sản phẩm giá rẻ từ Trung Quốc hay chất lượng cao từ Thái Lan. Ông Nguyễn Anh Sơn, Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu, cho biết cạnh tranh từ Trung Quốc và Thái Lan buộc doanh nghiệp Việt nâng cấp năng lực kiểm dịch và quy trình xuất khẩu.

Nút thắt lớn nằm ở thủ tục hành chính. Đại tá Trần Quốc Khánh, Phó Cục trưởng Cục Cửa khẩu, lưu ý: “Quy trình thủ tục còn phức tạp, chồng chéo giữa các lực lượng quản lý, dẫn đến thời gian thông quan kéo dài”. Điều này không chỉ làm tăng chi phí mà còn ảnh hưởng đến uy tín giao hàng.

Để tháo gỡ, các giải pháp chiến lược đã được đề xuất, tập trung vào ba trụ cột: hạ tầng, công nghệ và hợp tác doanh nghiệp. Bộ Công Thương đặt mục tiêu đến năm 2030 phát triển các khu vực cửa khẩu toàn diện với hệ thống kho lạnh và bến bãi hiện đại. Ông Nguyễn Thống Nhất chia sẻ: “Phát triển trung tâm logistics Tịnh Biên, kết hợp với cảng Kiên Giang, sẽ tạo chuỗi liên kết biên giới – biển hiệu quả”.

Cảng Long An cũng được kỳ vọng trở thành mắt xích quan trọng trong mạng lưới logistics quốc tế, hỗ trợ vận chuyển hàng hóa qua sông Mê Kông, giảm tải cho các cửa khẩu đường bộ như Mộc Bài. Bà Ngô Thị Thanh Vy, Phó tổng giám đốc CTCP Quản lý và Khai thác Cảng Quốc tế Long An, khẳng định: “Cảng sẽ làm cầu nối quan trọng trong khu vực ASEAN”.

Mô hình cửa khẩu thông minh ứng dụng AI và blockchain, cùng hệ thống hải quan điện tử một cửa, hứa hẹn rút ngắn thời gian thông quan và giảm chi phí. Ông Tith Rithipol, Phó Quốc vụ khanh Bộ Thương mại Campuchia, nhấn mạnh: “Hiện đại hóa hạ tầng và tăng cường kết nối logistics là chìa khóa để giảm chi phí giao dịch”. Điều này mở ra tiềm năng cải thiện hiệu quả giao thương biên giới Việt Nam - Campuchia.

Đại diện Vụ Vận tải đề xuất bỏ hạn ngạch phương tiện thương mại và triển khai mô hình “kiểm tra một cửa, một lần dừng” tại cặp cửa khẩu Mộc Bài - Bà Vẹt. Cùng quan điểm, ông  Nguyễn Anh Sơn, Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu, khẳng định: “Hải quan điện tử một cửa và số hóa quy trình thương mại sẽ nâng cao hiệu quả vận tải”, góp phần tháo gỡ các rào cản logistics hiện tại.

Doanh nghiệp được khuyến khích đóng vai trò tích cực. Ông Đỗ Việt Phương, Trưởng Thương vụ Việt Nam tại Campuchia, đề xuất đề xuất tập trung vào nông sản, dệt may, phân bón hữu cơ, đồng thời đầu tư thương mại điện tử và mạng lưới phân phối tại Phnom Penh. Ông Oknha Leng Rithy, Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp Việt Nam - Campuchia, nhấn mạnh vai trò của xuất khẩu nông sản như gạo và thanh long, được Hiệp hội Rau quả Việt Nam thúc đẩy.

Để hỗ trợ doanh nghiệp, ông Nguyễn Đình Thụ, Chi cục trưởng Chi cục Chất lượng, Chế biến và Phát triển thị trường khu vực Nam bộ, đề xuất tổ chức hội thảo chuyên môn và xây dựng cổng thông tin điện tử song ngữ. Đồng quan điểm, ông Trần Khắc Tâm, Phó Chủ tịch Hiệp hội Phát triển Hàng tiêu dùng Việt Nam, gợi ý doanh nghiệp tối ưu hóa sản phẩm, dùng bao bì song ngữ và liên kết với đại lý Campuchia.