Thuế đối ứng Hoa Kỳ: “Cú sốc” hay bước ngoặt chiến lược cho thủy sản Việt Nam

Nguy cơ gián đoạn chuỗi cung ứng

Theo Hiệp hội Chế biến và xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP), ngành thủy sản đã đạt kim ngạch xuất khẩu 6,22 tỷ USD trong 7 tháng đầu năm 2025, tăng 17,2% so với cùng kỳ. Trong đó, tôm dẫn đầu với 2,49 tỷ USD, tăng 23,6%; theo sau là cá tra với 1,22 tỷ USD (tăng 11,1%). Tuy nhiên, Hoa Kỳ - thị trường lớn thứ 2, chiếm 16,9% tổng giá trị với 1,05 tỷ USD - đang chịu tác động nặng nề nhất từ mức thuế mới.

Chỉ riêng tháng 7/2025, xuất khẩu thủy sản sang quốc gia này đã giảm 19,6%, còn 145,8 triệu USD, do doanh nghiệp đẩy mạnh giao hàng trước khi thuế có hiệu lực. Chưa dừng ở đó, dựa trên phân tích của VASEP và Cục Chất lượng, Chế biến và Phát triển Thị trường, những tháng cuối năm 2025 có thể chứng kiến thiệt hại lên tới 200 triệu USD giá trị xuất khẩu thủy sản sang thị trường lớn thứ 2 này.

Tác động của thuế quan đặc biệt nghiêm trọng đối với tôm. Thuế đối ứng 20%, kết hợp với thuế chống bán phá giá (CBPG) ở mức bất lợi, khiến tôm Việt Nam khó duy trì lợi thế cạnh tranh so với các đối thủ. Trong đó, Ecuador chỉ chịu thuế 15% và CBPG 0-5%, dẫn đầu nhờ giá thành thấp và lợi thế gần Hoa Kỳ. Tương tự, Indonesia hưởng thuế 19%, CBPG 10-15%, cùng chi phí sản xuất thấp.

Cá tra cũng chịu áp lực từ chi phí xuất khẩu tăng cao, cộng thêm rủi ro CBPG leo thang từ kỳ xét duyệt 2022-2023, Những yếu tố này dẫn đến đơn hàng giảm, gây dư cung nội địa và nguy cơ sụt giảm giá cá tra, đặc biệt tại An Giang, nơi sản xuất 1,147 triệu tấn mỗi năm. Đại diện Sở Nông nghiệp và Môi trường Cần Thơ cảnh báo, việc doanh nghiệp thu hẹp quy mô không chỉ ảnh hưởng đến nền kinh tế địa phương mà còn đe dọa sinh kế của hàng triệu lao động tại vùng trọng điểm Đồng bằng sông Cửu Long.

Thuế quan không chỉ tác động đến tôm và cá tra mà còn ảnh hưởng đến toàn chuỗi cung ứng thủy sản. Cá ngừ, với kim ngạch xuất khẩu 542 triệu USD trong 7 tháng đầu năm 2025, giảm 2,8% do thuế đối ứng 20% và yêu cầu chống khai thác bất hợp pháp (IUU) từ Hoa Kỳ làm tăng chi phí tuân thủ. Mực và bạch tuộc đạt 398 triệu USD, tăng 14,8%, nhưng chi phí vận chuyển tăng cao và các quy định khắt khe về an toàn thực phẩm từ Hoa Kỳ làm giảm biên lợi nhuận.

Yêu cầu truy xuất nguồn gốc và IUU từ Hoa Kỳ đặt ngành thủy sản Việt Nam trước rào cản nghiêm trọng. Sản xuất manh mún, thiếu đồng bộ ở Đồng bằng sông Cửu Long khiến việc kiểm soát chất lượng nguyên liệu trở nên khó khăn, làm suy giảm uy tín và cơ hội cạnh tranh trên thị trường quốc tế. 

Hệ thống logistics lạc hậu, từ cảng biển đến kho lạnh không đáp ứng tiêu chuẩn, đẩy chi phí vận chuyển lên cao và gây gián đoạn chuỗi cung ứng, đặc biệt cho các sản phẩm nhạy cảm như mực và bạch tuộc, vốn đòi hỏi bảo quản nghiêm ngặt. Hơn nữa, biến đổi khí hậu, với xâm nhập mặn và bão lũ ngày càng khốc liệt, đe dọa trực tiếp sự bền vững của vùng sản xuất trọng điểm này.

Biến thách thức thành cơ hội

Mức thuế đối ứng 20% từ Hoa Kỳ tạo áp lực lớn cho ngành thủy sản Việt Nam, buộc doanh nghiệp phải nhanh chóng chuyển hướng chiến lược. Theo VASEP, thách thức này mở ra cơ hội tái cấu trúc chuỗi cung ứng, ưu tiên đa dạng hóa thị trường và chế biến sâu để nâng cao giá trị xuất khẩu và giảm phụ thuộc vào thị trường Hoa Kỳ.

Để bù đắp thiệt hại từ thuế đối ứng trong những tháng cuối năm 2025, đa dạng hóa thị trường là chiến lược cốt lõi. EU, với nhu cầu nhập khẩu thủy sản 47 tỷ USD/năm (chiếm 34% thị phần toàn cầu), là điểm đến tiềm năng. Nhờ Hiệp định EVFTA, thuế suất cho tôm và cá tra Việt Nam giảm về 0%, tạo cơ hội tăng kim ngạch xuất khẩu nếu doanh nghiệp đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe của thị trường này.

Theo Tham tán Nông nghiệp Trần Văn Công, để chinh phục thị trường EU, doanh nghiệp cần đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe về an toàn thực phẩm và truy xuất nguồn gốc, bao gồm chứng nhận bền vững như ASC hoặc BAP và đăng ký hệ thống TRACES để quản lý lô hàng hiệu quả. Đức và Pháp là thị trường trọng điểm nhờ cộng đồng châu Á nhập cư đông đảo, tạo nhu cầu lớn cho tôm và cá tra Việt Nam.

UAE là thị trường tiềm năng nhờ logistics cạnh tranh và vai trò trung tâm tái xuất khẩu lớn thứ ba thế giới, với 55 khu tự do thương mại. Năm 2024, UAE nhập khẩu lượng lớn thực phẩm và thủy sản do nông nghiệp chỉ đóng góp 0,7% GDP. Thuế nhập khẩu thủy sản đông lạnh chỉ 5%, nhưng doanh nghiệp cần đáp ứng chứng nhận Halal và tiêu chuẩn y tế nghiêm ngặt, như Tham tán Trương Xuân Trung nhấn mạnh, để tận dụng cơ hội tái xuất và tăng kim ngạch.

Trung Quốc, với kim ngạch nhập khẩu thủy sản lớn và tăng trưởng ngoại thương 1,8% trong 6 tháng đầu năm 2025, là thị trường không thể bỏ qua. Theo Tham tán Trần Đức Lai, các tỉnh phía Bắc và Tây Bắc có nhu cầu tôm cao cấp tăng mạnh nhờ GDP tăng trưởng 5,3%. Tuy nhiên, doanh nghiệp phải tuân thủ Lệnh 248/249, bao gồm kiểm tra thực tế và truy xuất nguồn gốc toàn diện, để đáp ứng các tiêu chuẩn an toàn thực phẩm khắt khe.

Song song với đa dạng hóa thị trường, chế biến sâu là chiến lược then chốt để nâng cao giá trị xuất khẩu và giảm phụ thuộc vào sản phẩm thô, vốn dễ chịu tác động từ thuế quan. Hiện nay, sản phẩm thô chiếm tỷ trọng lớn, dẫn đến biên lợi nhuận thấp. Doanh nghiệp cần đầu tư vào sản phẩm giá trị gia tăng như tôm chiên bột hay fillet cá tra hữu cơ để đáp ứng xu hướng tiêu dùng cao cấp ở EU, UAE, và Trung Quốc.

Để triển khai hiệu quả, doanh nghiệp cần xây dựng kho lạnh đạt chuẩn nhằm giảm tổn thất sau thu hoạch và đảm bảo chất lượng sản phẩm. Bên cạnh đó, tham gia các sự kiện như Gulfood (UAE) và Anuga (EU) giúp kết nối đối tác và quảng bá sản phẩm. Hơn nữa, chuyển dịch xuất khẩu sang EU và UAE không chỉ giảm phụ thuộc vào thị trường Hoa Kỳ mà còn gia tăng lợi nhuận nhờ đáp ứng nhu cầu sản phẩm cao cấp.