Thực phẩm Halal: Cơ hội vàng và thách thức lớn cho doanh nghiệp Việt Nam

Cơ hội và thách thức từ thị trường Halal

Việt Nam sở hữu nhiều lợi thế để gia nhập thị trường Halal. Vị trí địa lý gần Trung Đông và châu Phi giúp giảm chi phí logistics và thời gian vận chuyển, tạo điều kiện thuận lợi cho xuất khẩu. Năm 2024, kim ngạch xuất khẩu hàng hóa Halal sang khu vực này đạt gần 700 triệu USD, với UAE, Ả Rập Xê Út và Ai Cập dẫn đầu.

Không chỉ vậy, hệ thống 17 Hiệp đinh Thương mại tự do (FTA) đang có hiệu lực, cùng Hiệp định CEPA với UAE, mang lại ưu đãi thuế quan, mở rộng cánh cửa để sản phẩm Việt Nam tiếp cận các thị trường lớn như Indonesia và Malaysia. Các sản phẩm như gạo, cà phê, hạt điều, hải sản, sữa và trái cây có tiềm năng lớn nếu đáp ứng tiêu chuẩn Halal. Điển hình, nhờ dòng sản phẩm sữa Halal, Vinamilk đã ghi nhận hơn 85% doanh thu từ Trung Đông, theo Hội Lương thực Thực phẩm TP. Hồ Chí Minh (FFA).

Theo ông Ramlan Bin Osman - Giám đốc HalCert, Halal không chỉ giới hạn trong cộng đồng Hồi giáo mà đã trở thành lựa chọn của nhiều người tiêu dùng, bất kể tôn giáo, nhờ uy tín về chất lượng và an toàn thực phẩm. Ông nhấn mạnh: “Ở Mỹ, Nhật Bản, Hàn Quốc, chứng nhận Halal tượng trưng cho sản phẩm sạch, đáp ứng xu hướng sống lành mạnh.”

Tuy nhiên, doanh nghiệp Việt Nam đối mặt với nhiều rào cản. Phần lớn là doanh nghiệp nhỏ và vừa, thiếu nhận thức và năng lực đầu tư bài bản vào tiêu chuẩn Halal. Bà Lý Kim Chi - Chủ tịch FFA cho biết: “Nhiều doanh nghiệp chưa hiểu rõ quy định thương mại của các nước Hồi giáo và dễ nhầm lẫn về khái niệm Halal.” Halal không chỉ là loại bỏ thịt heo mà đòi hỏi quy trình sản xuất khép kín, tránh nhiễm chéo – điều đòi hỏi vốn và kiến thức chuyên môn mà nhiều doanh nghiệp chưa đáp ứng được.

Ông Ramlan Bin Osman nhấn mạnh Halal yêu cầu sự sạch sẽ tuyệt đối – khái niệm ‘Halal Tawheed’. Ông giải thích: “Dù sản phẩm không chứa cồn hay thịt heo, nếu cơ sở sản xuất không đảm bảo vệ sinh thì vẫn không đạt chứng nhận.” Ông dẫn chứng tại Malaysia, nhiều nhà hàng và cơ sở chế biến không được cấp chứng nhận Halal do thiếu vệ sinh. Từ các chuyến thăm cơ sở cà phê, nước mắm, rau củ quả tại Việt Nam, ông chia sẻ: “Tôi ngạc nhiên khi thấy nhiều nơi không sạch sẽ nhưng vẫn đạt chứng chỉ khác. Với Halal, điều này không thể chấp nhận được.”

Hệ sinh thái Halal tại Việt Nam chưa đồng bộ. Doanh nghiệp phải phụ thuộc vào các tổ chức chứng nhận nước ngoài như IFRC Asia, HalCert, GAC (UAE) với chi phí cao và thời gian kéo dài. Tiêu chuẩn Halal không thống nhất giữa các quốc gia, như JAKIM của Malaysia khác GAC của UAE, càng gây khó khăn khi mở rộng thị trường.

Cạnh tranh quốc tế cũng là áp lực lớn. Mỹ, Brazil và Úc đang chiếm lĩnh thị trường Halal, trong khi kim ngạch xuất khẩu Halal của Việt Nam còn khiêm tốn, chủ yếu là nông sản, thủy sản thô. Năm 2024, hàng Việt Nam đối mặt 32 vụ phòng vệ thương mại (gấp đôi năm 2023), đòi hỏi sự linh hoạt. Tiêu chuẩn kỹ thuật khắt khe như Global GAP, HACCP từ vùng trồng đến nhà máy cũng là rào cản.

Giải pháp chinh phục thị trường

Để khai thác thị trường Halal, cần sự phối hợp chặt chẽ giữa Nhà nước, doanh nghiệp và tổ chức chứng nhận. Đề án “Tăng cường hợp tác quốc tế để xây dựng và phát triển ngành Halal Việt Nam đến năm 2030” của Bộ Công Thương là một bước đi chiến lược, hướng tới quy hoạch các khu công nghiệp Halal tại các tỉnh giàu nguyên liệu như Đồng bằng sông Cửu Long, tích hợp dịch vụ sản xuất và xuất khẩu, nhằm tạo nền tảng vững chắc cho doanh nghiệp tham gia thị trường toàn cầu.

Trên cơ sở đó, việc hợp tác với các tổ chức quốc tế như JAKIM và GAC sẽ giúp nâng cao uy tín và giảm sự phụ thuộc vào chứng nhận nước ngoài. Trong khi chờ hệ sinh thái Halal hoàn thiện, doanh nghiệp có thể tận dụng HalCert – trung tâm thuộc QUACERT và STAMEQ – để đáp ứng nhu cầu trước mắt. Ông Ramlan Bin Osman khẳng định: “Hiểu rõ quy trình và chọn đơn vị chứng nhận phù hợp là chìa khóa để sản phẩm được công nhận quốc tế.”

Ông cho biết quy trình đăng ký chứng nhận Halal bắt đầu bằng buổi gặp gỡ trao đổi thông tin với HalCert, trước khi đi sâu vào các chi tiết kỹ thuật. Dù lần đầu có thể gặp trở ngại do khác biệt văn hóa, những lần sau sẽ thuận lợi hơn, hỗ trợ doanh nghiệp duy trì chứng nhận lâu dài. Ông khẳng định: “Halal không chỉ phù hợp với UN Global Compact và ESG mà còn hướng tới sản phẩm chất lượng, sạch, bền vững, mở ra cơ hội tích hợp vào chiến lược phát triển dài hạn của doanh nghiệp Việt Nam, cả ở thị trường xuất khẩu lẫn nội địa.” HalCert cung cấp chứng nhận theo tiêu chuẩn TCVN 12944 và hỗ trợ đào tạo để doanh nghiệp đáp ứng các tiêu chí này.

Để biến những tiêu chuẩn khắt khe đó thành hiện thực, công nghệ trở thành yếu tố cốt lõi. Ứng dụng blockchain đảm bảo tính minh bạch trong chuỗi cung ứng, tự động hóa nâng cao chất lượng sản xuất, trong khi công nghệ bảo quản kéo dài thời hạn sử dụng, giúp sản phẩm Halal giữ vững giá trị trên thị trường toàn cầu. Nhờ vậy, các sản phẩm Halal đa dạng như thực phẩm tiện lợi hay đồ uống hữu cơ dễ dàng đáp ứng xu hướng tiêu dùng hiện đại. Song song đó, các chương trình xúc tiến thương mại và hội chợ quốc tế do Cục Xuất nhập khẩu cùng Hội Lương thực Thực phẩm TP.HCM tổ chức tạo thêm cầu nối hợp tác với Trung Đông và châu Phi.

Những nỗ lực này là nền tảng để Việt Nam hiện thực hóa tiềm năng lớn của thị trường Halal, như bà Nguyễn Cẩm Trang - Phó Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu, đã khẳng định: “Việt Nam có thể khai thác thị trường Halal trị giá 5.912 tỷ USD vào năm 2033.” Bà cho biết Cục đang triển khai Đề án 2030, với mục tiêu quy hoạch khu công nghiệp Halal và thúc đẩy công nhận chứng nhận với các tổ chức quốc tế. Đồng thời, Cục cam kết hỗ trợ doanh nghiệp qua đào tạo, xúc tiến thương mại, đồng thời kêu gọi sự phối hợp để giải quyết các thách thức như chi phí chứng nhận cao và hệ sinh thái Halal chưa đồng bộ.