Thái Bình: Thúc đẩy phát triển kinh tế nông nghiệp bền vững

Thực trạng phát triển nông nghiệp tuần hoàn ở tỉnh Thái Bình hiện nay

Tài nguyên thiên nhiên cạn kiệt, ô nhiễm môi trường và biến đổi khí hậu ngày càng gia tăng đã cho thấy nông nghiệp đã khai thác triệt để tài nguyên đất đai, nguồn nước để đáp ứng nhu cầu của con người đã không còn phù hợp. NNTH dựa trên nguyên lý của kinh tế tuần hoàn (KTTH) đã cho thấy, tính ưu việt đó là sử dụng các phụ phẩm, phế phẩm của quy trình sản xuất trước làm nguyên liệu đầu vào của quá trình sản xuất đang trở thành xu hướng phát triển bền vững, đem lại “lợi ích kép” vừa mang lại hiệu quả kinh tế, lại không ảnh hưởng đến môi trường.

Thái Bình nằm trong vùng có lợi thế của khu tam giác kinh tế Bắc Bộ (Hà Nội - Hải Phòng - Quảng Ninh); là tỉnh có vị trí chiến lược quan trọng của vùng đồng bằng sông Hồng. Tỉnh luôn xác định, nông nghiệp là ngành kinh tế mũi nhọn, sản xuất nông nghiệp là “trụ cột” kinh tế quan trọng, “bệ đỡ” cho phát triển các lĩnh vực khác. Theo Cục Thống kê tỉnh Thái Bình (2022b, c), Tỉnh có diện tích đất nông nghiệp là 107.792 ha và 88,2% dân số sống ở khu vực nông thôn. Tuy nhiên, sản xuất nông nghiệp vẫn chưa tương xứng với tiềm năng, lợi thế; sản xuất nông nghiệp nhỏ lẻ, manh mún, hiệu quả kinh tế chưa cao và còn gây ra áp lực không nhỏ trong giải quyết ô nhiễm môi trường. Để khắc phục hạn chế trên, nông nghiệp của Tỉnh đang từng bước chuyển dịch sang sản xuất theo hướng an toàn và NNTH là con đường đang hướng tới góp phần xây dựng Thái Bình phát triển bền vững.

Thái Bình là tỉnh nông nghiệp với diện tích 158.635 ha, trong đó 67,9% là đất nông nghiệp, 88,2% dân số sống ở khu vực nông thôn, chiếm 27% lao động trong lĩnh vực nông nghiệp trong tổng số lao động của Tỉnh (Cục Thống kê tỉnh Thái Bình, 2022a). Do đó, Tỉnh luôn ưu tiên phát triển nông nghiệp nông thôn để nâng cao đời sống của nhân dân. Sản xuất nông nghiệp đạt mức tăng trưởng khá; giá trị sản xuất bình quân 5 năm (2016-2020) tăng 2,5%/năm; trồng trọt tăng 1,3%/năm, chăn nuôi tăng 1,6%/năm, thủy sản tăng 7,0%/năm; tỷ trọng đóng góp vào GDRP là 24,5% (giai đoạn 2015-2020). Tuy nhiên, nông nghiệp của Tỉnh vẫn chưa đi đúng định hướng phát triển bền vững, đặc biệt dưới tác động của biến đổi khí hậu, tác động của ô nhiễm môi trường. Do vậy, NNTH là bước đi đúng đắn trong giai đoạn hiện nay.

Hiện nay, trong toàn Tỉnh đã tổ chức triển khai và thực hiện thành công một số mô hình NNTH, như: mô hình vườn - ao - chuồng (VAC); mô hình “lúa tôm” “lúa cá”; mô hình “trồng lúa - trồng nấm - sản xuất phân hữa cơ - trồng cây ăn quả”; mô hình sản xuất ván ép công nghiệp từ rơm, rạ, trấu; mô hình Agine Thái bình là mô hình NNTH hữu cơ gắn với công nghiệp chế biến lương thực, thực phẩm và năng lượng tái tạo, đã mang lại chất lượng hiệu quả đối với kinh tế - xã hội và môi trường.

Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả tích cực, vẫn còn hiện tượng người dân lạm dụng sử dụng thuốc bảo vệ thực vật, phân bón hóa học; hiện tượng xả thải trong chăn nuôi chưa được xử lý ra môi trường, hiện tượng đốt rơm, rạ vẫn diễn ra phổ biển. Các phụ phẩm của quả trình sản xuất thuỷ sản chưa được thu gom xử lý, gây lãng phí, thất thoát nguồn tài nguyên và ô nhiêm môi trường và mất trật tự xã hội.

Theo Báo cáo hiện trạng môi trường giai đoạn 2016-2020 của Sở Tài nguyên và Môi trường Tỉnh, Thái Bình có 92.899 ha diện tích trồng trọt, sản lượng lương thực đạt 1.075.000 nghìn tấn, tổng đàn gia súc 1.088 nghìn con; gia cầm 14.000 nghìn con, lượng chất thải trong sản xuất nông nghiệp tạo ra vô cùng lớn; trong khi quá trình xử lý, tái chế còn hạn chế gây lãng phí nguồn tài nguyên và ô nhiễm không khí, tài nguyên đất, nước và các vấn đề xã hội khác. Việc xử lý, tái chế và sử dụng chất thải nông nghiệp còn ít so với thực tế: số lượng phụ phẩm nông nghiệp (rơm, rạ, vỏ trấu, vỏ hoa quả...) là 11.640 tấn đạt 30%; nước thải trong chăn nuôi 4.725 m³/ngày đạt 60%; chất thải rắn trong chăn nuôi 1.040 tấn đạt 80%; số lượng hộ gia đình chăn nuôi chưa xử lý chất thải là 80%.

Chuyển từ tư duy sản xuất nông nghiệp sang kinh tế nông nghiệp

Nông nghiệp vẫn xác định là trụ cột quan trọng trong phát triển kinh tế của tỉnh, góp phần bảo đảm an ninh lương thực quốc gia. Thái Bình hướng tới trở thành trung tâm sản xuất nông nghiệp hàng đầu Vùng đồng bằng sông Hồng.

Tập trung phát triển, hiện đại hóa sản xuất các mặt hàng nông, lâm, thủy sản; hoàn thiện chuỗi giá trị sản xuất nông sản của tỉnh. Xây dựng các vùng sản xuất nông nghiệp tập trung, ứng dụng công nghệ cao. Chú trọng xây dựng thương hiệu nông sản, mở rộng vùng tiêu thụ sản phẩm nông sản của tỉnh; tạo mối liên kết ngành và liên kết vùng để thúc đẩy phát triển sản xuất nông nghiệp bền vững, hiệu quả và có sức cạnh tranh cao...

Có thể nói, quan điểm xuyên suốt của lãnh đạo tỉnh Thái Bình qua các thời kỳ đều khẳng định nông nghiệp là thế mạnh của tỉnh, cần phải phát huy theo chiều sâu, chất lượng và tăng giá trị sản xuất. Với sự quan tâm lãnh đạo, chỉ đạo sát sao của Tỉnh ủy, Hội đồng nhân dân (HĐND), Ủy ban nhân dân (UBND) tỉnh Thái Bình và sự vào cuộc quyết liệt của toàn ngành, cấp ủy, chính quyền các địa phương cùng nỗ lực của bà con nông dân, nhiều chỉ tiêu của ngành vẫn đạt và vượt kế hoạch. Tổng giá trị sản xuất toàn ngành năm 2023 ước đạt 29.782 tỷ đồng, gấp 1,1 lần năm 2020, trong đó giá trị sản xuất trồng trọt đạt 12.254 tỷ đồng, tăng 0,6% so với năm 2022; giá trị sản xuất chăn nuôi đạt 10.426 tỷ đồng, tăng 3,5% so với năm 2022; giá trị sản xuất thủy sản ước đạt 5.938 tỷ đồng, tăng 3,2% so với năm 2022. Tăng trưởng bình quân giai đoạn 2021 - 2023 ước đạt 2,4%/năm.

Thực hiện kế hoạch tái cơ cấu ngành nông nghiệp Thái Bình giai đoạn 2021 - 2025, tỉnh đã tập trung thực hiện nhiều giải pháp đồng bộ và cơ chế chính sách phù hợp với thực tiễn để phát triển ngành nông nghiệp “Đẩy mạnh nền nông nghiệp hiện đại, nông nghiệp sạch, nông nghiệp hữu cơ gắn với phát triển công nghiệp chế biến nông sản, thích ứng với biến đổi khí hậu, kết nối bền vững các chuỗi giá trị trong, ngoài tỉnh và toàn cầu, tạo sức bật và đem lại sự đột phá mới trong lĩnh vực nông nghiệp của tỉnh”. Ngành nông nghiệp đã phối hợp với các địa phương xây dựng 33 mô hình phát triển nông nghiệp theo Nghị quyết Đại hội Đảng bộ tỉnh lần thứ XX.

Bên cạnh đó, Thái Bình đã hình thành các mô hình tập trung, tích tụ đất đai để sản xuất nông nghiệp hàng hoá quy mô lớn gắn với tiêu thụ nông sản. Đến nay, trên địa bàn tỉnh có khoảng 2.000 tổ chức, hộ gia đình, cá nhân thực hiện tích tụ, tập trung để sản xuất hàng hóa quy mô lớn gắn với tiêu thụ nông sản; tổng diện tích đất nông nghiệp được tích tục, tập trung trên 8.000ha; bình quân 4,08 ha/tổ chức, hộ gia đình, cá nhân. Qua rà soát, có trên 1.511 hộ tích tụ quy mô dưới 5 ha; 324 hộ tích tụ được từ 5 - 10ha và 133 hộ tích tụ được diện tích hơn 10ha. Hầu hết các mô hình đều được đánh giá có hiệu quả hơn từ 1,5 đến 2 lần so với sản xuất thông thường khi chưa được tích tụ, tập trung.

Xác định phát triển nông nghiệp hàng hóa,  ứng dụng công nghệ cao là hướng đi chủ đạo và lâu dài, trong những năm qua, ngành nông nghiệp và các địa phương tập trung đẩy mạnh tuyên truyền, hướng dẫn người dân nâng cao nhận thức, trách nhiệm trong việc thực hiện quy trình sản xuất bảo đảm các quy chuẩn, tiêu chuẩn nhằm đáp ứng yêu cầu thị trường. Từ đó, nhiều mô hình sản xuất nông nghiệp “xanh” đã xuất hiện, cho hiệu quả kinh tế cao, đến nay Thái Bình đã cơ giới hóa 100% trong khâu làm đất; xấp xỉ 100% khâu thu hoạch và khoảng 24% khâu cấy; trên 8.000ha diện tích được chăm sóc, phòng trừ sâu bệnh bằng thiết bị bay không người lái. Kết quả này đã góp phần làm thay đổi cách thức sản xuất nông nghiệp của người nông dân từ sản xuất tự cung, tự cấp sang sản xuất hàng hóa, giải quyết khan hiếm lao động lúc mùa vụ, rút được phần lớn lao động nông thôn chuyển sang sản xuất công nghiệp và dịch vụ. Từ đó thúc đẩy kinh tế - xã hội của tỉnh phát triển.

Theo chia sẻ với báo chí của Bà Nguyễn Thị Nga, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn cho biết: Thái Bình đã xác định rõ, kinh tế các-bon thấp là hướng đi mới và là cơ hội để địa phương nâng cao năng lực cạnh tranh cho ngành nông nghiệp trong chuỗi giá trị nông sản bền vững toàn cầu. Ở nhiều địa phương trong tỉnh đã và đang hình thành các mô hình áp dụng khoa học công nghệ, quy trình kỹ thuật canh tác tiết kiệm nhiên liệu vận hành máy nông nghiệp, hạn chế sử dụng phân bón hóa học, thuốc bảo vệ thực vật nhằm giảm phát thải khí nhà kính, bảo vệ môi trường. Tiêu biểu có mô hình canh tác lúa cải tiến SRI điển hình ở các huyện Đông Hưng, Vũ Thư, Tiền Hải, Kiến Xương, Thái Thụy. Riêng giai đoạn 2017 - 2020, với sự hợp tác của Tổ chức Phát triển Hà Lan (SNV), sự vào cuộc của các doanh nghiệp kinh doanh nông nghiệp trong và ngoài tỉnh, sự đồng thuận của người dân, các địa phương đã triển khai thành công dự án “Sản xuất lúa bền vững và giảm phát thải khí nhà kính (AVERP)”, trong đó có 52 xã với 54 HTX của 8 huyện, thành phố tham gia áp dụng gói công nghệ của các đơn vị với diện tích được áp dụng 2.356,65ha (năm 2020). Nhìn chung, 9 gói công nghệ đã được thực hiện có năng suất trung bình tăng 26% và phát thải khí nhà kính giảm 12,5% so với phương pháp canh tác truyền thống, được người dân đánh giá cao về tính hiệu quả. Ngoài ra, trong lĩnh vực trồng trọt, toàn tỉnh có khoảng 200ha đất canh tác theo hướng thuận thiên có giá trị kinh tế cao tạo sự cân bằng sinh thái và đa dạng sinh học. Còn với lĩnh vực chăn nuôi, toàn tỉnh có trên 18.000 công trình biogas xử lý chất thải chăn nuôi. Nhiều trang trại chăn nuôi có quy mô lớn đã sử dụng các công trình biogas loại lớn (từ 30m³ đến 200m³) lắp đặt liên hoàn hoặc xây dựng hồ khí sinh học bằng bạt nhựa HDPE có thể tích trên 2.000m³ để xử lý triệt để phế phẩm chăn nuôi, đồng thời tạo ra nguồn khí sinh học phục vụ đun nấu, chạy máy phát điện, vừa mang lại hiệu quả kinh tế vừa giảm phát thải khí ra môi trường.

Thời gian tới, Sở tiếp tục phối hợp với các sở, ngành, địa phương đẩy mạnh công tác tuyên truyền, hướng dẫn người dân, các doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực nông nghiệp trên địa bàn nhằm thống nhất và nâng cao nhận thức về liên kết vùng phát triển hệ sinh thái kinh tế tuần hoàn, kinh tế các-bon thấp trong nông nghiệp. Tham mưu với tỉnh có cơ chế, chính sách khuyến khích, thu hút đầu tư xây dựng một số mô hình thí điểm, từ đó phát triển hệ sinh thái cho vùng sản xuất nông nghiệp tuần hoàn, nông nghiệp các-bon thấp ngay từ khâu trồng trọt, chăn nuôi đến chế biến, tạo nên một vòng tròn khép kín tổng thể, tích hợp đa giá trị.

Đối với sản xuất lúa gạo, đồng bộ áp dụng quy trình thâm canh lúa theo hướng giảm phát thải khí nhà kính, cơ giới hóa đồng bộ các khâu sản xuất; sản xuất gắn kết với bảo vệ môi trường và nuôi thủy sản trong ruộng lúa, tạo sản phẩm lúa an toàn. Trong chăn nuôi, tổ chức các vùng chăn nuôi tập trung, vùng chế biến sản phẩm chăn nuôi xa khu dân cư tập trung, phát triển chăn nuôi công nghiệp áp dụng công nghệ cao tại các trang trại, doanh nghiệp. Đối với lĩnh vực thủy sản, hiện đại hóa quy trình sản xuất, tập trung phát triển các sản phẩm chiến lược như tôm, nhuyễn thể, rươi, sản phẩm nuôi lồng bè theo 2 hướng: nuôi công nghiệp và hiện đại hoặc nuôi hữu cơ thân thiện với môi trường, hình thành vùng chuyên canh với khoảng 1.000ha lúa rươi ven sông.

Ứng dụng công nghệ cao được xem là chìa khóa để ngành nông nghiệp phát triển bền vững. Muốn nông nghiệp Thái Bình phát triển bền vững, cần thiết phải tiếp tục đẩy mạnh ứng dụng khoa học kỹ thuật, nhất là công nghệ tiên tiến và công nghệ cao là khâu đột phá, then chốt. Ngoài ra, phải thu hút nhiều doanh nghiệp lớn, có thực lực đầu tư vào nông nghiệp để dẫn dắt khâu sản xuất, định hướng thị trường, tạo động lực để phát triển nông nghiệp. Đó là mục tiêu, chiến lược đặt ra để đưa nông nghiệp - nông dân - nông thôn của tỉnh phát triển bền vững.