Tái định vị khu công nghiệp để bứt phá mục tiêu kinh tế

Lối đi nào cho mô hình khu công nghiệp thế hệ mới

Nền kinh tế Việt Nam đang đứng trước một mục tiêu rất lớn trong giai đoạn 2026 - 2030 là duy trì tốc độ tăng trưởng GDP bình quân trên 10% mỗi năm để tạo bàn đạp hướng tới cột mốc trở thành quốc gia phát triển có thu nhập cao vào năm 2045.

Để chạm tới con số này, khu vực công nghiệp và xây dựng phải đóng vai trò chủ công với mức tăng trưởng tối thiểu 12,3% mỗi năm. Nhìn vào thực tế, hệ thống 478 khu công nghiệp trên cả nước chính là những "tổ kén" đang ôm trọn hơn một nửa dòng vốn FDI của quốc gia.

Tuy nhiên, mô hình phát triển khu công nghiệp theo kiểu truyền thống tức chỉ đơn thuần giải phóng mặt bằng, làm hạ tầng cơ bản rồi phân lô cho thuê diện tích sản xuất đã chạm ngưỡng giới hạn.

Phân tích về thực trạng này, TS. Nguyễn Văn Khôi, Chủ tịch Hiệp hội Bất động sản Việt Nam, chỉ ra những điểm nghẽn cố hữu như hạ tầng logistics thiếu đồng bộ, sự liên kết với đô thị còn yếu, trong khi tốc độ chuyển đổi số và chuyển đổi xanh diễn ra còn chậm. Bên cạnh đó, quỹ đất sạch, công tác giải phóng mặt bằng, giá đất và thủ tục đầu tư vẫn là những rào cản lớn đối với các nhà đầu tư.

Ở góc độ hoạch định chiến lược, TS. Nguyễn Đức Hiển, Phó Trưởng Ban, Chủ tịch Hội đồng khoa học Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương, nhấn mạnh vai trò đặc biệt quan trọng của hệ thống khu công nghiệp khi công nghiệp chế biến, chế tạo phải đạt tốc độ tăng trưởng khoảng 12,4% mới gánh vác được mục tiêu tăng trưởng chung của quốc gia. Các chuyên gia đều chung nhận định rằng cuộc chơi thu hút FDI toàn cầu đã thay đổi luật chơi.

Các tập đoàn công nghệ lớn giờ đây không còn nhìn vào giá thuê đất rẻ hay những ưu đãi thuế khóa ngắn hạn. Họ đòi hỏi khắt khe về các tiêu chuẩn Môi trường - Xã hội - Quản trị (ESG), yêu cầu một hệ thống hạ tầng năng lượng xanh ổn định, khả năng cung ứng nhân lực chất lượng cao và một môi trường sống đầy đủ tiện ích đi kèm cho đội ngũ chuyên gia. Nếu không chịu thay đổi, những "ổ rơm" cũ kỹ của chúng ta sẽ rất khó để đón được những "đại bàng" công nghệ thực thụ.

Định hình lại mô hình: Sản xuất - Đổi mới sáng tạo - Dịch vụ

Lời giải cho bài toán tăng trưởng bứt phá nằm ở việc tái định vị toàn diện hệ thống hạ tầng sản xuất. Theo TS. Nguyễn Văn Khôi, các khu công nghiệp cần chuyển từ mô hình cung cấp mặt bằng sản xuất sang hệ sinh thái công nghiệp hiện đại, tích hợp trung tâm logistics, hạ tầng số, trung tâm nghiên cứu và đổi mới sáng tạo cùng hệ thống nhà ở, giáo dục, y tế và thương mại. Quy hoạch khu công nghiệp phải gắn liền với quy hoạch vùng, ưu tiên phát triển kinh tế tuần hoàn, ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI), Internet vạn vật (IoT) và dữ liệu lớn trong quản trị nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh.

Đồng quan điểm, TS. Nguyễn Đức Hiển cho rằng, khu công nghiệp trong tương lai không còn chỉ là nơi tập trung các nhà máy sản xuất mà phải chuyển sang mô hình hệ sinh thái sản xuất - đổi mới sáng tạo - dịch vụ, kết nối với các không gian phát triển mới và hệ sinh thái logistics hiện đại mà mô hình VSIP hay Deep C là những ví dụ điển hình.

Để đạt được điều này, TS. Nguyễn Đức Hiển đề xuất 3 nhóm giải pháp trọng tâm bao gồm: hoàn thiện thể chế phát triển khu công nghiệp theo mô hình hệ sinh thái, đổi mới cơ chế thu hút đầu tư và nâng cao hiệu quả các chính sách hỗ trợ phát triển khu công nghiệp thế hệ mới.

Bên cạnh việc thay đổi diện mạo hạ tầng, việc nâng cao chất lượng dòng vốn và liên kết nội địa cũng là bài toán sống còn. Ông Nguyễn Anh Dương, Trưởng phòng Nghiên cứu tổng hợp và hội nhập quốc tế thuộc Viện Nghiên cứu Chính sách và Chiến lược, khuyến nghị Việt Nam cần chuyển mạnh từ tư duy mở rộng số lượng sang nâng cao chất lượng, lựa chọn các dự án công nghệ cao, thân thiện với môi trường và có khả năng liên kết với doanh nghiệp trong nước.

Đồng thời, cần phát huy vai trò của chính quyền địa phương và ban quản lý các khu công nghiệp trong việc kết nối doanh nghiệp FDI với doanh nghiệp nội địa, tạo cơ chế khuyến khích để các doanh nghiệp trong nước tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu, hướng tới xây dựng một nền kinh tế độc lập, tự chủ.