Tác động của văn hóa lên đổi mới sáng tạo trong kỷ nguyên toàn cầu hóa

Sáng tạo là chìa khoá để phát triển bền vững

Trong bối cảnh toàn cầu hóa và cạnh tranh ngày càng khốc liệt, đổi mới sáng tạo được xem là chìa khóa để duy trì lợi thế và phát triển bền vững. Các nghiên cứu quốc tế và trong nước đều chỉ ra rằng đổi mới không chỉ gắn với công nghệ, mà còn liên quan mật thiết đến quản trị và văn hóa doanh nghiệp. Báo cáo của Bộ Khoa học và Công nghệ, Ngân hàng Thế giới và Đại sứ quán Úc (2021) đã khẳng định đổi mới sáng tạo là động lực trung tâm cho mục tiêu phát triển bền vững của Việt Nam.

Vấn đề đặt ra hiện nay không chỉ là nhận thức về vai trò của đổi mới, mà còn ở cách thức triển khai thành công. Trong đó, văn hóa doanh nghiệp được coi là yếu tố nền tảng. Kinh nghiệm từ các tập đoàn như Apple, Google hay Toyota cho thấy, chính văn hóa khuyến khích sáng tạo cá nhân, cải tiến liên tục và tinh thần hợp tác đã tạo nên sức mạnh đổi mới bền vững.

Theo Saffold (1988) và Schein (1992), văn hóa tổ chức định hình giá trị, nguyên tắc quản lý, từ đó chi phối khả năng đổi mới của doanh nghiệp. Khung giá trị cạnh tranh của Quinn và Rohrbaugh (1983) phân loại bốn dạng văn hóa – thứ bậc, thị tộc, phát triển, hợp lý – với những ảnh hưởng khác nhau tới sự sáng tạo. Martins và Terblanche (2003) cũng nhấn mạnh rằng văn hóa tổ chức định hướng và thúc đẩy năng lực sáng tạo của cả nhân viên lẫn quản lý.

Ở tầm quốc gia, nghiên cứu của Hofstede (2010) chỉ ra rằng khoảng cách quyền lực, chủ nghĩa cá nhân/tập thể hay mức độ chấp nhận rủi ro đều tác động sâu sắc tới chiến lược đổi mới của doanh nghiệp, đặc biệt trong bối cảnh toàn cầu hóa. Vì vậy, doanh nghiệp cần hiểu rõ và thích nghi với văn hóa bản địa để tối ưu hóa khả năng sáng tạo.

Số liệu thống kê cho thấy, nghiên cứu về mối liên hệ giữa văn hóa và đổi mới sáng tạo đã tăng mạnh từ 13 công bố năm 2015 lên 69 công bố năm 2024. Từ năm 2020 trở đi, xu hướng tập trung vào đổi mới kỹ thuật số và văn hóa kỹ thuật số phát triển rõ rệt. Các công trình như Albahri et al. (2023) khẳng định rằng một nền văn hóa kỹ thuật số mạnh giúp doanh nghiệp không chỉ phát triển công nghệ mà còn nâng cao hiệu quả quản trị và quyết định dựa trên dữ liệu.

Mối liên hệ giữa văn hóa và đổi mới sáng tạo

Các nghiên cứu cho thấy văn hóa có tác động sâu sắc đến đổi mới sáng tạo, thể hiện ở cả cấp tổ chức và quốc gia. Ở tầm doanh nghiệp, văn hóa tổ chức mạnh mẽ giúp thúc đẩy sáng tạo, hỗ trợ triển khai các ý tưởng mới và thích ứng tốt trong cả môi trường ổn định lẫn biến động. Muskat et al. (2021) và Abdi et al. (2018) nhấn mạnh rằng doanh nghiệp có văn hóa khuyến khích học hỏi, hợp tác và thử nghiệm thường dễ phát triển các sáng kiến đổi mới.

Trong kỷ nguyên số, văn hóa tổ chức còn đóng vai trò then chốt trong chuyển đổi kỹ thuật số. Vargas-Halabi và Yagüe-Perales (2024) chỉ ra rằng văn hóa kỹ thuật số tạo điều kiện cho học hỏi liên tục, từ đó nâng cao khả năng sáng tạo và hiệu quả triển khai sáng kiến. Doanh nghiệp không chỉ phát triển công nghệ mới mà còn củng cố năng lực quản trị và khả năng thích ứng.

Bên cạnh đó, văn hóa quốc gia ảnh hưởng mạnh mẽ đến định hướng đổi mới của các tập đoàn đa quốc gia. Pucheta-Martínez và Gallego-Álvarez (2024) cho thấy rằng trong những xã hội cởi mở với thay đổi, doanh nghiệp dễ triển khai ý tưởng sáng tạo hơn so với những môi trường bảo thủ. Thực tiễn ở một số nước minh chứng rõ nét: Hoa Kỳ với văn hóa mạo hiểm và hệ sinh thái doanh nghiệp năng động đã trở thành trung tâm đổi mới toàn cầu; Trung Quốc kết hợp tinh thần hướng tới thành công với đầu tư mạnh vào R&D để thúc đẩy đổi mới trong công nghệ và dịch vụ; Anh chú trọng hệ thống giáo dục và chính sách hỗ trợ doanh nghiệp sáng tạo.

Ngoài ra, nhiều quốc gia khác cũng vận dụng yếu tố văn hóa để thúc đẩy đổi mới theo những cách khác nhau. Indonesia và Đức khai thác sự đa dạng văn hóa và đầu tư R&D; Tây Ban Nha dựa vào chính sách hỗ trợ của chính phủ; Việt Nam kết hợp truyền thống và hiện đại để phát triển khởi nghiệp công nghệ; Hàn Quốc, Ireland, Malaysia, Italy hay Hà Lan cũng ghi dấu với những mô hình văn hóa – giáo dục – chính sách phù hợp, góp phần củng cố hệ sinh thái đổi mới.

Tổng quan nghiên cứu cho thấy, để đổi mới sáng tạo thành công, cần xây dựng văn hóa tổ chức khuyến khích học hỏi và chấp nhận rủi ro, đồng thời tận dụng đặc thù văn hóa quốc gia để thiết kế chiến lược phù hợp. Các công trình của Tian et al. (2018), Makumbe và Washaya (2022), hay Chen et al. (2022) đều khẳng định rằng sự kết hợp giữa yếu tố văn hóa tổ chức và quốc gia chính là nền tảng để nâng cao hiệu quả đổi mới trong bối cảnh toàn cầu hóa và cách mạng công nghệ hiện nay.

Dựa trên kết quả tổng hợp, có thể thấy rằng để thúc đẩy đổi mới sáng tạo, doanh nghiệp cần chú trọng xây dựng văn hóa tổ chức hỗ trợ sự sáng tạo. Một trong những giải pháp trọng yếu là tạo điều kiện cho nhân viên tham gia vào quá trình ra quyết định và khuyến khích họ đề xuất sáng kiến. Santos-Vijande et al. (2021) khẳng định rằng khi nhân viên được khích lệ đóng góp ý tưởng và phát triển kỹ năng sáng tạo, doanh nghiệp sẽ duy trì khả năng đổi mới bền vững, đồng thời gia tăng sự gắn kết nội bộ.

Song song đó, việc xây dựng văn hóa kỹ thuật số mạnh mẽ cũng được coi là giải pháp thiết yếu. Trong bối cảnh dữ liệu và công nghệ chi phối hầu hết các hoạt động sản xuất – kinh doanh, Albahri et al. (2023) chỉ ra rằng văn hóa kỹ thuật số giúp doanh nghiệp không chỉ phát triển sáng kiến sáng tạo, mà còn tối ưu hóa quy trình quản trị, nâng cao hiệu quả ra quyết định và năng lực cạnh tranh dài hạn.

Ở tầm quốc tế, nghiên cứu cho thấy yếu tố văn hóa quốc gia có ảnh hưởng sâu sắc đến chiến lược đổi mới của các tập đoàn đa quốc gia. Tian et al. (2018) nhấn mạnh rằng doanh nghiệp cần phân tích kỹ lưỡng đặc thù văn hóa địa phương và điều chỉnh chiến lược đổi mới cho phù hợp. Điều này vừa tối ưu hóa hiệu quả sáng tạo, vừa giúp doanh nghiệp thích ứng nhanh với thị trường và hạn chế rủi ro từ sự khác biệt văn hóa.

Xây dựng văn hóa sáng tạo mở ra nhiều cơ hội cho doanh nghiệp phát triển bền vững. Một nền văn hóa khuyến khích đổi mới giúp doanh nghiệp liên tục tạo ra sản phẩm, dịch vụ mới, duy trì lợi thế cạnh tranh và nâng cao năng suất lao động. Tuy nhiên, việc hình thành văn hóa đồng nhất trong các doanh nghiệp đa quốc gia lại là thách thức không nhỏ. Chen et al. (2022) cho rằng sự khác biệt văn hóa giữa các quốc gia dễ dẫn đến xung đột trong triển khai sáng kiến đổi mới. Do đó, việc tạo sự đồng thuận và cơ chế phối hợp giữa các nhóm văn hóa khác nhau là yêu cầu cốt lõi.

Một thách thức khác là quản lý sự thay đổi trong tổ chức. Bokhari (2022) chỉ ra rằng nỗ lực thay đổi văn hóa để khuyến khích đổi mới thường gặp sự phản kháng từ nhân viên. Để vượt qua, doanh nghiệp cần đầu tư vào đào tạo, phát triển kỹ năng sáng tạo và duy trì môi trường học hỏi liên tục, nhằm giảm bớt sự e ngại với thay đổi.

Nghiên cứu đã khẳng định vai trò trung tâm của văn hóa trong việc thúc đẩy đổi mới sáng tạo, đặc biệt trong bối cảnh toàn cầu hóa và công nghệ phát triển nhanh chóng. Văn hóa tổ chức không chỉ hỗ trợ mà còn định hướng các sáng kiến đổi mới, giúp doanh nghiệp tận dụng cơ hội thị trường. Đồng thời, sự am hiểu và thích nghi với văn hóa địa phương cho phép doanh nghiệp đa quốc gia duy trì tính linh hoạt, nâng cao hiệu quả và sức cạnh tranh. Đóng góp quan trọng của nghiên cứu là cung cấp khung lý thuyết rõ ràng về mối quan hệ văn hóa – đổi mới sáng tạo, tổng hợp xu hướng giai đoạn 2015–2024, từ đó mang lại giá trị học thuật và gợi ý thực tiễn hữu ích cho doanh nghiệp trong quá trình xây dựng chiến lược phát triển bền vững.

ThS. Vương Khiết, TS. Phan Thị Bảo Quyên, TS. Đỗ Thị Hải Ninh, ThS. Đào Thị Minh Huyền

– Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh.