Siết kỷ luật, đo hiệu quả đầu tư công

Chấm điểm giải ngân đầu tư công

Nếu như trước đây áp lực giải ngân chủ yếu nhằm kích thích tăng trưởng, thì nay yêu cầu đã được nâng lên một nấc mới khi việc giải ngân phải đi liền với hiệu quả, qua đó tránh tình trạng “tiêu tiền cho hết” nhưng không tạo ra giá trị tương xứng cho nền kinh tế.

Trong bối cảnh tổng kế hoạch vốn đầu tư công năm 2026 vượt mốc 1 triệu tỷ đồng, chiếm gần 35,5% tổng chi ngân sách nhà nước, quy mô nguồn lực được xác định là rất lớn, và khi dòng vốn này được đưa vào nền kinh tế, nó không chỉ tạo ra sức cầu tức thời mà còn góp phần định hình cấu trúc tăng trưởng dài hạn, vì vậy việc kiểm soát cách thức phân bổ và sử dụng vốn trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết.

Chính phủ xác định đầu tư công năm 2026 vừa là nhiệm vụ chính trị trọng tâm, vừa là động lực then chốt để hướng tới mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai con số, trong đó vai trò của đầu tư công không thay đổi nhưng cách tiếp cận đang được điều chỉnh theo hướng sâu sắc và thực chất hơn.

Trước hết, đầu tư công tiếp tục là công cụ điều hành vĩ mô quan trọng, khi việc phát triển hệ thống kết cấu hạ tầng đồng bộ, hiện đại không chỉ giúp giải quyết các “nút thắt” hiện hữu mà còn mở ra không gian phát triển mới cho các địa phương và ngành kinh tế, tuy nhiên thay vì dàn trải, nguồn lực giờ đây phải được tập trung vào các dự án có tác động lan tỏa rõ rệt.

Thứ hai, đầu tư công được kỳ vọng đóng vai trò “vốn mồi” thực chất hơn, đồng nghĩa với việc mỗi dự án không chỉ dừng lại ở hiệu quả nội tại mà còn phải có khả năng kích hoạt các nguồn lực xã hội, thu hút đầu tư tư nhân và tạo hiệu ứng cộng hưởng cho toàn bộ nền kinh tế.

Thứ ba, yêu cầu về giá trị sử dụng của các công trình được đặt lên hàng đầu, theo đó một dự án hoàn thành không còn được đánh giá đơn thuần qua tiến độ hay quy mô vốn mà phải chứng minh được đóng góp cụ thể vào sản xuất, kinh doanh, việc làm và sinh kế của người dân.

Điểm nhấn quan trọng nhất trong lần điều hành này là yêu cầu bắt buộc phải hạch toán và đánh giá hiệu quả kinh tế – xã hội đối với mọi quyết định đầu tư, qua đó thể hiện bước chuyển từ tư duy phân bổ vốn mang tính hành chính sang tư duy quản trị dựa trên kết quả, đồng thời khiến những dự án mang tính “giữ chỗ”, thiếu căn cứ thực tiễn hoặc không tạo ra giá trị rõ ràng sẽ không còn “đất sống”.

Song song với đó, định hướng giảm ít nhất 30% số lượng dự án trong giai đoạn 2026–2030 cho thấy quyết tâm chống đầu tư manh mún, khi danh mục được tinh gọn sẽ giúp nguồn lực được dồn vào các công trình trọng điểm, từ đó nâng cao hiệu quả tổng thể của đầu tư công.

“Cá thể hóa” trách nhiệm

Dù giữ vai trò quan trọng, tiến độ giải ngân đầu tư công trong những tháng đầu năm 2026 vẫn bộc lộ nhiều vấn đề tồn tại, trong đó các “điểm nghẽn” không mới nhưng lần này được nhận diện rõ ràng hơn, đặc biệt là yếu tố chủ quan trong tổ chức thực hiện.

Một trong những nguyên nhân cốt lõi là kỷ luật, kỷ cương hành chính ở nhiều nơi chưa nghiêm, khi vẫn tồn tại tâm lý chờ đợi, né tránh trách nhiệm và thiếu quyết liệt trong triển khai, trong khi vai trò của người đứng đầu chưa được phát huy đầy đủ và cơ chế giám sát, xử lý chưa đủ sức răn đe.

Bên cạnh đó, năng lực của một bộ phận chủ đầu tư, ban quản lý dự án và nhà thầu còn hạn chế, dẫn đến công tác chuẩn bị dự án kém chất lượng, kế hoạch vốn thiếu sát thực tế và kéo theo chậm trễ trong phân bổ, giải ngân.

Khâu thủ tục tiếp tục là một “nút thắt” lớn khi quy trình đầu tư còn rườm rà với nhiều bước trung gian, trong khi các quy định về nghiệm thu, thanh toán và điều chỉnh giá hợp đồng chưa theo kịp thực tiễn, đặc biệt đối với các dự án có yếu tố nước ngoài hoặc liên quan đến chuyển đổi số.

Những khó khăn về giải phóng mặt bằng và thiếu hụt nguyên vật liệu vẫn là lực cản trực tiếp, và khi giá cả biến động mà cơ chế điều chỉnh chưa kịp thời, tiến độ thi công càng bị ảnh hưởng rõ rệt.

Đáng chú ý, sự phối hợp giữa các cơ quan còn thiếu đồng bộ, trong khi công tác thanh tra, kiểm tra chưa đủ mạnh để xử lý dứt điểm các dự án chậm tiến độ, từ đó tạo ra một vòng luẩn quẩn khi chậm trễ không bị xử lý nghiêm lại tiếp tục dẫn đến chậm trễ kéo dài.

Trước thực trạng đó, hệ thống giải pháp được đưa ra theo hướng toàn diện và có mức độ ràng buộc cao hơn, nhằm tạo chuyển biến thực chất trong tổ chức thực hiện.

Trước hết là yêu cầu siết chặt kỷ luật và cá thể hóa trách nhiệm, khi lần đầu tiên kết quả giải ngân được xác định là tiêu chí quan trọng để đánh giá cán bộ, qua đó không chỉ tạo áp lực trực tiếp lên người đứng đầu mà còn buộc toàn bộ hệ thống phải thay đổi cách làm, đồng thời những đơn vị yếu kém, thiếu trách nhiệm sẽ bị thay thế và không còn “vùng an toàn”.

Việc xây dựng bộ chỉ số KPI cho giải ngân vốn đầu tư công cũng được xem là bước đi đáng chú ý, bởi dù chưa có tiêu chí cụ thể nhưng đây sẽ là công cụ để lượng hóa hiệu quả công việc, tạo cơ sở minh bạch cho đánh giá và xử lý trách nhiệm.

Song song với đó, đột phá về thể chế đang được thúc đẩy thông qua việc nghiên cứu hợp nhất Luật Đầu tư công và Luật Ngân sách nhà nước, cùng với sửa đổi Luật Đấu thầu, qua đó thể hiện nỗ lực tháo gỡ các rào cản pháp lý mang tính hệ thống, trong khi ở ngắn hạn các cơ chế linh hoạt như chỉ định thầu có kiểm soát cũng được cân nhắc để đẩy nhanh tiến độ.

Cải cách thủ tục hành chính được đặt ở vị trí trung tâm nhằm rút ngắn thời gian chuẩn bị và triển khai dự án, bởi khi quy trình được tinh gọn và chi phí tuân thủ giảm, hiệu quả đầu tư sẽ được cải thiện một cách tự nhiên.

Một giải pháp đáng chú ý khác là cơ chế điều chuyển vốn linh hoạt, theo đó thay vì để vốn “nằm chờ”, nguồn lực sẽ được chuyển từ các dự án chậm sang các dự án có khả năng giải ngân tốt hơn, qua đó tối ưu hóa hiệu quả sử dụng ngân sách trong ngắn hạn.

Ở cấp địa phương, yêu cầu bảo đảm nguồn nguyên vật liệu và đẩy nhanh giải phóng mặt bằng được gắn với chế tài cụ thể, khi nếu không đáp ứng điều kiện triển khai thì địa phương có thể bị điều chuyển vốn, qua đó tạo áp lực buộc các địa phương phải chủ động hơn thay vì trông chờ vào trung ương.

Cuối cùng, việc xử lý dứt điểm các dự án tồn đọng kéo dài được coi là phép thử cho năng lực điều hành, bởi khi những vướng mắc pháp lý đã có cơ chế tháo gỡ thì trách nhiệm giờ đây nằm ở việc tổ chức thực hiện một cách quyết liệt và hiệu quả.