Phòng vệ thương mại nâng sức cạnh tranh doanh nghiệp

Gia cố “lá chắn” cho sản xuất trong nước

Trong tiến trình hội nhập sâu rộng, bài toán đặt ra cho cơ quan quản lý không chỉ dừng lại ở việc mở cửa thị trường mà còn phải thiết kế được các “hàng rào kỹ thuật” phù hợp để bảo vệ sản xuất trong nước trước các hành vi cạnh tranh không lành mạnh.

Tính đến nay, cơ quan này đã khởi xướng 62 vụ điều tra và đang áp dụng 37 biện pháp phòng vệ thương mại đối với hàng hóa nhập khẩu. Danh mục sản phẩm thuộc diện điều tra khá rộng, trải dài từ kim loại cơ bản, hóa chất, nhựa, vật liệu xây dựng đến các mặt hàng tiêu dùng thiết yếu. Điều này phản ánh thực tế rằng sức ép cạnh tranh từ hàng nhập khẩu không chỉ tập trung ở một vài lĩnh vực, mà lan tỏa đến nhiều ngành công nghiệp nền tảng.

Đáng chú ý, một số sản phẩm được áp dụng biện pháp phòng vệ có mối liên hệ trực tiếp với sinh kế của nông dân như đường, bột ngọt, sorbitol. Việc bảo vệ các ngành này không chỉ mang ý nghĩa kinh tế đơn thuần mà còn gắn với ổn định vùng nguyên liệu, duy trì chuỗi giá trị nông nghiệp và bảo đảm an sinh xã hội tại nhiều địa phương.

Theo đánh giá của Cục Phòng vệ thương mại, các biện pháp đã ban hành trong 36 vụ việc thời gian qua mang lại tác động tích cực rõ rệt. Quy mô doanh thu của các doanh nghiệp thuộc diện được bảo vệ ước đạt khoảng 600.000 nghìn tỷ đồng, tạo việc làm trực tiếp cho hơn 56.000 lao động cùng hàng trăm nghìn lao động gián tiếp. Đây là những con số cho thấy vai trò của phòng vệ thương mại trong việc giữ ổn định nền tảng sản xuất.

Bên cạnh hiệu quả đối với doanh nghiệp, nguồn thu ngân sách từ các loại thuế phòng vệ thương mại mỗi năm đạt trên 2.500 tỷ đồng. Quan trọng hơn, việc áp dụng các biện pháp này được thực hiện phù hợp với cam kết quốc tế, qua đó vừa bảo vệ sản xuất trong nước, vừa tránh tạo ra xung đột thương mại không cần thiết.

Về lâu dài, phòng vệ thương mại góp phần hạn chế sự phụ thuộc quá mức vào nhập khẩu. Khi ngành sản xuất nội địa có điều kiện củng cố năng lực, nền kinh tế sẽ có sức chống chịu tốt hơn trước các cú sốc bên ngoài, đặc biệt trong bối cảnh chuỗi cung ứng toàn cầu liên tục biến động.

Chủ động ứng phó điều tra từ nước ngoài, nâng cao năng lực cạnh tranh

Nếu như phòng vệ thương mại là “lá chắn” khi hàng hóa nước ngoài vào Việt Nam, thì ở chiều ngược lại, doanh nghiệp xuất khẩu lại phải đối mặt với áp lực điều tra từ các thị trường nhập khẩu. Tính đến nay, hàng xuất khẩu của Việt Nam đã trải qua 300 vụ việc điều tra từ 25 thị trường. Riêng năm 2025 ghi nhận 23 vụ việc từ 12 thị trường khác nhau.

Các mặt hàng bị điều tra rất đa dạng, từ sản phẩm có kim ngạch lớn như tủ gỗ, gỗ dán, pin năng lượng mặt trời, tôm, cá tra-basa, máy xịt rửa áp lực cao đến những mặt hàng quy mô nhỏ hơn như đệm mút, máy cắt cỏ, giấy bọc thuốc lá, hạt nhựa EPS, mật ong. Điều này cho thấy phạm vi tác động của các biện pháp phòng vệ thương mại nước ngoài ngày càng rộng.

Tuy nhiên, việc gia tăng số vụ điều tra cũng phản ánh một thực tế tích cực: doanh nghiệp Việt Nam ngày càng tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu. Khi thị phần mở rộng, nguy cơ bị điều tra là điều khó tránh khỏi. Nhiều trường hợp, doanh nghiệp Việt Nam đã chứng minh được không bán phá giá, không nhận trợ cấp hoặc không có hành vi cạnh tranh bất bình đẳng. Nhờ đó, mức thuế áp dụng được giảm đáng kể, thậm chí không bị áp thuế, giúp duy trì thị phần và uy tín tại thị trường xuất khẩu.

Nghị quyết Đại hội XIV nhấn mạnh mục tiêu nâng cao năng suất, chất lượng, giá trị gia tăng và sức cạnh tranh; lấy khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số làm động lực chủ đạo; thúc đẩy chuyển đổi xanh, chuyển đổi năng lượng và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực.

Thực tế cho thấy nhiều ngành hàng thường xuyên bị điều tra là những ngành có giá trị xuất khẩu lớn nhưng hàm lượng công nghệ chưa cao hoặc chủ yếu gia công. Điều này đồng nghĩa với việc dư địa nâng cấp chuỗi giá trị còn rất lớn. Khi doanh nghiệp chuyển dịch sang sản phẩm có giá trị gia tăng cao hơn, minh bạch hơn về chi phí và cấu trúc giá, nguy cơ bị cáo buộc bán phá giá hoặc trợ cấp sẽ giảm đi.

Theo đó, Cục Phòng vệ thương mại (Bộ Công Thương) đã đưa các nhiệm vụ trọng tâm vào chương trình hành động: rà soát, hoàn thiện chính sách; tăng cường phân tích, giám sát thương mại để cảnh báo sớm rủi ro; củng cố phối hợp liên ngành; mở rộng hợp tác quốc tế; nâng cao năng lực đội ngũ cán bộ và đẩy mạnh hướng dẫn doanh nghiệp.

Đối với cộng đồng doanh nghiệp, thứ nhất, cần chủ động theo dõi diễn biến thị trường, xây dựng hệ thống dữ liệu kế toán và quản trị minh bạch để sẵn sàng cung cấp thông tin khi bị điều tra. Thứ hai, đầu tư vào công nghệ, đổi mới quy trình sản xuất nhằm nâng cao giá trị gia tăng và giảm phụ thuộc vào lợi thế chi phí thấp. Thứ ba, tăng cường liên kết với hiệp hội và cơ quan quản lý để nhận được hỗ trợ kịp thời.

Hài hòa giữa bảo vệ và hội nhập không phải là hai mục tiêu đối lập. Ngược lại, phòng vệ thương mại nếu được vận dụng đúng sẽ tạo không gian chính sách để doanh nghiệp củng cố nội lực, từ đó tham gia sâu hơn và bền vững hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu. Trong bối cảnh chuyển đổi mô hình tăng trưởng, đây không chỉ là yêu cầu quản lý nhà nước, mà còn là chiến lược phát triển dài hạn của mỗi doanh nghiệp Việt Nam.