Phát triển bền vững thích ứng tương lai

Không đánh đổi môi trường lấy tăng trưởng kinh tế

Trong thế kỷ XXI, các thách thức trung tâm của phát triển bền vững là vượt qua đói nghèo, bất bình đẳng và thiết lập lại sự cân bằng trong hệ thống sinh thái của Trái đất. Các giới hạn phát triển được xác định bởi khả năng tái tạo chu kỳ sống của Trái đất. Khi tăng trưởng bắt đầu phá vỡ sự cân bằng đó, hiện tượng ấm lên toàn cầu sẽ dẫn đến sự suy thoái và phá hủy ngôi nhà chung. Quá trình phát triển của các quốc gia phải nhằm làm giảm lượng tiêu thụ quá mức, thiết lập lại hài hòa giữa con người với thiên nhiên, tạo nên phát triển bền vững của nhân loại. Sống hài hòa với thiên nhiên nghĩa là dựa vào thiên nhiên để sống, chứ không phải bóc lột thiên nhiên.

Việt Nam, với tư cách là quốc gia có trách nhiệm với các cam kết quốc tế và trước hết vì sự phát triển bền vững của đất nước, đã thể hiện rõ điều này trong các Nghị quyết Đại hội Đảng, các bộ luật, chiến lược và quy hoạch ở mọi ngành, lĩnh vực

Đảng luôn đề cao bảo vệ môi trường vì mục tiêu phát triển bền vững. Trong Văn kiện Đại hội XIII của Đảng, mối quan hệ lớn “Giữa tăng trưởng kinh tế và phát triển văn hóa, thực hiện tiến bộ, công bằng xã hội” được bổ sung thêm thành tố: “bảo vệ môi trường”; Chiến lược phát triển kinh tế - xã hội 2021 - 2026 tiếp tục khẳng định: “Phát triển nhanh và bền vững; phát triển hài hòa giữa kinh tế với văn hóa, xã hội, bảo vệ môi trường và thích ứng với biến đổi khí hậu”. Đó là minh chứng khẳng định, Đảng và Chính phủ đặc biệt quan tâm đến vấn đề này. Phát triển bền vững đã được Việt Nam xác định là mục tiêu chiến lược, lâu dài.

Không đánh đổi môi trường lấy lợi ích kinh tế là một trong những mục tiêu đã và đang được Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ hiện thực hóa bằng một loạt hành động, trong đó, có Kế hoạch Hành động quốc gia thực hiện Chương trình Nghị sự 2030 vì sự phát triển bền vững.

Chính phủ Việt Nam đã lồng ghép các chỉ tiêu phát triển bền vững vào tất cả chiến lược phát triển kinh tế - xã hội. Kế hoạch Hành động quốc gia về phát triển bền vững được tổng kết hằng năm để đánh giá những tiêu chí, công việc đã làm được, cũng như các thách thức đặt ra. Chính phủ đã đưa ra 17 mục tiêu phát triển bền vững và 115 mục tiêu cụ thể phù hợp với điều kiện và ưu tiên phát triển của quốc gia đến năm 2030.

Trong đó, có những mục tiêu quan trọng nhằm đảm bảo công tác bảo vệ môi trường như: Đảm bảo đầy đủ và quản lý bền vững tài nguyên nước; ứng phó kịp thời, hiệu quả với biến đổi khí hậu và thiên tai; bảo tồn và sử dụng bền vững đại dương, biển và nguồn lợi biển để phát triển bền vững; bảo vệ và phát triển rừng bền vững, bảo tồn đa dạng sinh học, phát triển dịch vụ hệ sinh thái, chống sa mạc hóa, ngăn chặn suy thoái và phục hồi tài nguyên đất.

Cùng với đó, Quốc hội đã phê duyệt chủ trương đầu tư 3 Chương trình Mục tiêu quốc gia giai đoạn 2021 - 2025; Tăng cường giám sát thực hiện pháp luật về thực hiện Chương trình Mục tiêu ứng phó với BĐKH và tăng trưởng xanh giai đoạn 2016 - 2020; Quản lý tài nguyên thiên nhiên, bảo vệ môi trường nhằm thúc đẩy thực hiện các mục tiêu phát triển bền vững tại Việt Nam; Đẩy mạnh hợp tác quốc tế để tăng cường trao đổi, chia sẻ kinh nghiệm; tham gia chủ động và tích cực tại các cơ chế hợp tác Nghị viện đa phương và khu vực nhằm thúc đẩy thực hiện các cam kết về phát triển bền vững và BĐKH...

Trong bối cảnh toàn cầu hóa và biến đổi khí hậu ngày càng gia tăng, Việt Nam đã thể hiện cam kết mạnh mẽ đối với phát triển bền vững và tăng trưởng xanh. Cụ thể, Chính phủ đã ban hành Chiến lược quốc gia về Tăng trưởng xanh giai đoạn 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050, theo Quyết định số 1658/QĐ-TTg ngày 1/10/2021.

Chiến lược này đặt ra 4 mục tiêu trọng tâm: (1) Giảm cường độ phát thải khí nhà kính trên GDP; (2) Xanh hóa các ngành kinh tế thông qua đổi mới công nghệ và mô hình sản xuất; (3) Xanh hóa lối sống và thúc đẩy tiêu dùng bền vững trong toàn xã hội; và (4) Xây dựng hệ thống thể chế và chính sách thúc đẩy tăng trưởng xanh đồng bộ, hiệu quả.

Bên cạnh đó, các bộ, ngành và địa phương đã cụ thể hóa chiến lược quốc gia thông qua việc ban hành Kế hoạch hành động tăng trưởng xanh cấp tỉnh và tích hợp các nội dung xanh vào quy hoạch phát triển kinh tế-xã hội.

Tính đến cuối năm 2023, theo báo cáo của Bộ Kế hoạch và Đầu tư, đã có hơn 40 địa phương trong cả nước xây dựng kế hoạch hành động tăng trưởng xanh, trong đó nhiều tỉnh trọng điểm đã triển khai các dự án chuyển đổi xanh mang tính đột phá.

Một số thí dụ điển hình cho thấy xu hướng chuyển dịch tích cực sang mô hình kinh tế xanh tại Việt Nam. Ở lĩnh vực năng lượng tái tạo, các tỉnh Ninh Thuận và Bình Thuận đã trở thành trung tâm phát triển điện mặt trời và điện gió, nhờ điều kiện tự nhiên thuận lợi và chính sách ưu đãi đầu tư. Tính đến năm 2023, tổng công suất điện mặt trời tại Ninh Thuận đã đạt gần 2.500MW, chiếm tỷ trọng lớn trong cơ cấu năng lượng tái tạo cả nước.

Trong ngành nông nghiệp, nhiều doanh nghiệp chế biến nông sản tại đồng bằng sông Cửu Long đã ứng dụng năng lượng sinh khối từ vỏ trấu, mía, rơm rạ để thay thế nhiên liệu hóa thạch, góp phần giảm phát thải và tiết kiệm chi phí sản xuất. Trong lĩnh vực công nghiệp nhẹ, các ngành dệt may, da giày - vốn là ngành xuất khẩu mũi nhọn - cũng đã áp dụng các tiêu chuẩn sản xuất sạch hơn, tái sử dụng nước và xử lý nước thải theo tiêu chuẩn quốc tế nhằm đáp ứng yêu cầu môi trường khắt khe của các thị trường như Liên minh châu Âu, Hoa Kỳ.

Từ chủ trương đến hành động thực chất

Tuy nhiên, quá trình triển khai tăng trưởng xanh tại Việt Nam vẫn đang đối mặt với nhiều thách thức. Thứ nhất, nguồn vốn đầu tư xanh còn hạn chế, nhất là tại các địa phương và doanh nghiệp nhỏ và vừa, khiến việc chuyển đổi công nghệ và quy trình sản xuất gặp khó khăn.

Thứ hai, công nghệ sản xuất thân thiện với môi trường tại Việt Nam còn lạc hậu và chi phí cao, dẫn đến rào cản trong việc tiếp cận và triển khai ở quy mô lớn.

Thứ ba, nhận thức của cộng đồng và doanh nghiệp về tăng trưởng xanh còn chưa đồng đều, nhiều doanh nghiệp vẫn chưa coi đây là động lực tăng trưởng dài hạn mà chỉ là chi phí tuân thủ ngắn hạn.

Cuối cùng, hệ thống thể chế và chính sách hỗ trợ tăng trưởng xanh còn thiếu đồng bộ, chồng chéo và chưa tạo được cơ chế khuyến khích đủ mạnh, đặc biệt là về tín dụng xanh, thuế carbon, và định giá phát thải.

Để hiện thực hóa mục tiêu tăng trưởng xanh, cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp mang tính hệ thống, trong đó nổi bật là việc hoàn thiện thể chế và chính sách phát triển bền vững.

Cụ thể, Nhà nước cần xây dựng một khung pháp lý chặt chẽ và đồng bộ, tạo điều kiện thuận lợi cho các hoạt động kinh tế gắn với bảo vệ môi trường, như ban hành chính sách ưu đãi thuế, tín dụng và đất đai cho các doanh nghiệp đầu tư vào công nghệ sạch, năng lượng tái tạo và sản xuất tuần hoàn.

Đồng thời, việc thiết lập và thực thi các tiêu chuẩn môi trường nghiêm ngặt cũng góp phần định hướng lại hành vi sản xuất-tiêu dùng theo hướng bền vững hơn. Song song với đó, phát triển tài chính xanh là một trụ cột không thể thiếu. Cần thúc đẩy các công cụ như trái phiếu xanh, tín dụng xanh và quỹ đầu tư xanh, đồng thời lồng ghép các tiêu chí môi trường-xã hội-quản trị (ESG) vào hệ thống ngân hàng và định chế tài chính nhằm tạo ra dòng vốn ổn định cho các dự án thân thiện với môi trường.

Bên cạnh chính sách và tài chính, nâng cao nhận thức cộng đồng cũng là giải pháp có ý nghĩa lâu dài. Việc lồng ghép giáo dục về tăng trưởng xanh và phát triển bền vững vào chương trình học, cùng với các chiến dịch truyền thông rộng khắp, sẽ giúp thay đổi hành vi của người tiêu dùng theo hướng tiêu dùng xanh, tiết kiệm tài nguyên và hạn chế rác thải.

Ngoài ra, tăng trưởng xanh cũng đòi hỏi Việt Nam phải mở rộng hợp tác quốc tế, đặc biệt là trong việc tiếp cận công nghệ cao, thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài vào các lĩnh vực xanh, và học hỏi kinh nghiệm quản trị môi trường từ các quốc gia tiên tiến.

Việc tham gia sâu rộng vào các hiệp định môi trường toàn cầu và các sáng kiến khu vực sẽ góp phần nâng cao năng lực ứng phó của Việt Nam trước các thách thức xuyên biên giới, như: biến đổi khí hậu, khủng hoảng năng lượng hay an ninh nguồn nước.

Như vậy, tăng trưởng xanh chỉ có thể trở thành hiện thực khi có sự phối hợp nhịp nhàng giữa các chính sách, nguồn lực tài chính, công nghệ, cộng đồng xã hội và hợp tác quốc tế, từ đó hướng tới một nền kinh tế hiệu quả, thân thiện với môi trường và công bằng cho mọi thế hệ.