hoặc
Vui lòng nhập thông tin cá nhân
hoặc
Vui lòng nhập thông tin cá nhân
Nhập email của bạn để lấy lại mật khẩu
Trong bối cảnh công nghiệp văn hóa ngày càng được nhìn nhận như một động lực phát triển mới, di sản làng nghề không chỉ mang ý nghĩa bảo tồn những giá trị truyền thống mà còn mở ra nguồn chất liệu cho sáng tạo sản phẩm, phát triển thị trường và tạo sinh kế.
Tuy nhiên, để những giá trị ấy thực sự trở thành nguồn lực kinh tế, cần có sự kết nối giữa tri thức bản địa, tư duy thiết kế hiện đại và nhu cầu của đời sống đương đại.
Một nghề thủ công có thể tồn tại qua nhiều thế hệ nhờ kỹ thuật được trao truyền, nhưng để tiếp tục phát triển trong bối cảnh tiêu dùng thay đổi, chỉ gìn giữ kỹ thuật truyền thống là chưa đủ. Sản phẩm cần tìm được vị trí trong đời sống hiện đại, đáp ứng nhu cầu sử dụng mới và có khả năng cạnh tranh trên thị trường. Đây cũng là bài toán đặt ra đối với nhiều làng nghề truyền thống: làm thế nào để bảo tồn bản sắc mà không đóng khung di sản trong những hình thức sản phẩm quen thuộc?
Thực tế cho thấy, giá trị của một sản phẩm thủ công không chỉ nằm ở chất liệu hay hoa văn mà còn được tạo nên từ kỹ thuật, tư duy tạo tác và tri thức tích lũy qua nhiều thế hệ. Khi những yếu tố này được tiếp cận bằng tư duy thiết kế mới, di sản có thể trở thành nguồn cảm hứng cho các sản phẩm mang công năng và giá trị sử dụng khác biệt.

Đây là hướng tiếp cận được thể hiện qua cuộc thi “Theo bước di sản cộng đồng 2026”, do TUVA Communication tổ chức với sự hỗ trợ của Hội đồng Anh tại Việt Nam, Trung tâm Nghiên cứu và Phát huy Giá trị Di sản Văn hóa (CCH) và Craft Link. Chương trình tập trung vào ba vùng di sản: sơn mài Hạ Thái, gốm Bát Tràng và nghề thủ công truyền thống của đồng bào Mông tại Chế Cu Nha. Thay vì chỉ khai thác họa tiết, màu sắc hay hình ảnh văn hóa để trang trí, các nhà thiết kế trẻ được khuyến khích tìm hiểu kỹ thuật, chất liệu và tri thức nằm phía sau mỗi nghề thủ công, từ đó phát triển những ứng dụng mới.
Điểm đáng chú ý là quá trình sáng tạo không bắt đầu và kết thúc trong không gian thiết kế. Sau vòng sơ khảo, các thí sinh trực tiếp đến làng nghề, làm việc cùng nghệ nhân, tìm hiểu quy trình sản xuất, thực hành kỹ thuật và tiếp cận những vấn đề thực tế của người làm nghề. Từ trải nghiệm đó, ý tưởng được phát triển với sự đồng hành của nghệ nhân và chuyên gia, đồng thời nhận hỗ trợ về kinh phí và chuyên môn để hoàn thiện mẫu sản phẩm, thử nghiệm công năng và tính khả thi.
Cách làm này đặt người nắm giữ di sản vào vị trí chủ thể trong quá trình sáng tạo, thay vì chỉ xem làng nghề như nơi cung cấp chất liệu hoặc cảm hứng. Sự tham gia của nghệ nhân giúp nhà thiết kế hiểu giới hạn kỹ thuật, đặc tính vật liệu và những giá trị không thể thay thế của nghề truyền thống. Ngược lại, tư duy thiết kế có thể gợi mở những hướng ứng dụng mới, giúp sản phẩm thủ công tiếp cận nhóm khách hàng và nhu cầu sử dụng đa dạng hơn.
Bà Phạm Minh Hồng, Quản lý Nghệ thuật tại Hội đồng Anh Việt Nam, cho rằng điểm cốt lõi của chương trình là tạo không gian để người trẻ tiếp cận di sản sâu hơn, không chỉ dừng ở hoa văn, chất liệu hay hình ảnh truyền thống mà thực sự tìm hiểu kỹ thuật, tư duy và tri thức phía sau mỗi nghề. Theo bà, khi thiết kế giúp chuyển hóa các giá trị di sản thành sản phẩm có công năng, phù hợp với đời sống đương đại và có tiềm năng phát triển trên thị trường, nghệ nhân cũng có thêm cơ hội đưa kỹ thuật của mình vào những sản phẩm mới.
Từ góc độ phát triển kinh tế, đây là một hướng đi có ý nghĩa: thay vì chỉ tiêu thụ sản phẩm thủ công theo những khuôn mẫu sẵn có, làng nghề có thể tham gia sâu hơn vào quá trình tạo ra giá trị, từ nghiên cứu chất liệu, phát triển mẫu mã đến sản xuất và phân phối. Khi sản phẩm có thêm công năng, tính linh hoạt và khả năng thích ứng với thị hiếu, cơ hội mở rộng thị trường cũng được cải thiện.
9 thiết kế được lựa chọn giới thiệu tại triển lãm “Theo bước di sản cộng đồng 2026” cho thấy nhiều cách thức đưa kỹ thuật và chất liệu truyền thống vào đời sống hiện đại. Trong đó, ba tác phẩm đoạt giải Nhất ở các bảng thi là những ví dụ tiêu biểu cho khả năng kết hợp giữa tri thức làng nghề và tư duy thiết kế sản phẩm.
Ở bảng Gốm Bát Tràng, tác phẩm Nhất Tâm của Lương Minh Thư khai thác nguyên lý “tâm xoay” trên bàn chuốt gốm để phát triển cấu trúc gồm một điểm tựa trung tâm và các mô-đun gốm có thể tách, ghép linh hoạt. Từ cùng một cấu trúc, sản phẩm có thể đảm nhiệm nhiều chức năng như đĩa cắm hoa ikebana, đôn cắm trầm hoặc đĩa trang trí. Thay vì giới hạn sản phẩm trong một công năng cố định, thiết kế hướng đến khả năng biến đổi theo nhu cầu sử dụng.
Với Sonmai Lamp, Đào Sơn Lâm khai thác kỹ thuật sơn mài Hạ Thái thông qua những tấm ốp độc bản có thể tháo lắp, thay thế bằng nam châm trên cùng một khung đèn. Cách thiết kế này cho phép người dùng thay đổi diện mạo sản phẩm mà không cần thay toàn bộ cấu trúc. Đồng thời, việc phát triển nhiều phiên bản tấm ốp có thể mở ra cơ hội để nghệ nhân tiếp tục sáng tạo trên cùng một nền tảng sản phẩm.
Trong khi đó, Nếp Ruộng của Hoàng Hải Triều, lấy cảm hứng từ những đường cong của ruộng bậc thang, đưa các dải vải dệt thủ công của người Mông vào phần tựa lưng của một chiếc ghế. Kỹ thuật dệt truyền thống vì thế không chỉ hiện diện trong những sản phẩm mang tính lưu niệm mà được ứng dụng vào một vật dụng quen thuộc của đời sống đương đại.
Bên cạnh ba giải Nhất, triển lãm còn giới thiệu sáu thiết kế khác, gồm Ghế đôn Hợp của Hoàng Phương Nga – tác phẩm đoạt giải Bình chọn; Ánh mài Hạ Thái của Nguyễn Khánh Linh; Giọt gốm của Đào Sơn Tùng; Sắc Mạch của Nguyễn Tấn Lộc; Lớp áo di sản của Nguyễn Thị Thùy Linh và MONGEAR của Trần Thị Tố Uyên.

Điểm chung của những thử nghiệm này là nỗ lực chuyển hóa giá trị truyền thống thành sản phẩm có khả năng sử dụng trong những không gian và nhu cầu mới. Đáng chú ý, một số thiết kế hướng đến cấu trúc mô-đun, khả năng thay thế hoặc kết hợp nhiều chi tiết. Đây không chỉ là lựa chọn về mặt thẩm mỹ mà còn gợi mở cách phát triển sản phẩm theo nhiều phiên bản, tạo thêm dư địa sáng tạo và duy trì nhu cầu đối với các chi tiết thủ công.
Tuy nhiên, từ một mẫu thiết kế đến sản phẩm thương mại là quá trình cần nhiều điều kiện. Sản phẩm phải phù hợp với năng lực sản xuất của làng nghề, bảo đảm chất lượng, tính ổn định và có mức giá tương thích với thị trường mục tiêu. Đặc biệt, người thợ cần được tham gia thực chất vào quá trình sản xuất và hưởng lợi từ giá trị gia tăng được tạo ra, thay vì chỉ đảm nhận một công đoạn gia công đơn lẻ.
ThS. Trần Tuyết Lan, Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần Doanh nghiệp Xã hội CRAFT LINK, nhấn mạnh ý nghĩa của sự học hỏi hai chiều giữa người trẻ và nghệ nhân. Theo bà, nhà thiết kế mang đến ý tưởng mới, còn nghệ nhân giúp họ hiểu sâu hơn về chất liệu, kỹ thuật và những giá trị nằm sau mỗi sản phẩm. Khi hai bên thực sự cùng sáng tạo, kết quả không chỉ là những thiết kế mới mà còn có thể mở ra cơ hội để nghề truyền thống tiếp tục phát triển và tạo sinh kế cho cộng đồng.
Từ góc nhìn này, phát triển sản phẩm thủ công đương đại cần được đặt trong một chuỗi giá trị có sự liên kết giữa cộng đồng làng nghề, nhà thiết kế, đơn vị tổ chức sản xuất và thị trường. Nghệ nhân cung cấp tri thức, kỹ thuật và năng lực tạo tác; nhà thiết kế góp phần phát triển công năng, kiểu dáng và trải nghiệm sử dụng; các đơn vị kết nối hỗ trợ hoàn thiện sản phẩm, tiếp cận khách hàng và mở rộng kênh phân phối. Khi các mắt xích này được kết nối, di sản mới có điều kiện chuyển hóa thành giá trị kinh tế lâu dài.
Cuộc thi “Theo bước di sản cộng đồng 2026” vì thế không chỉ dừng ở việc tìm kiếm những ý tưởng thiết kế mới. Chương trình nằm trong định hướng phát triển thủ công đương đại trên nền tảng di sản làng nghề, hưởng ứng Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026. Đây cũng là một hoạt động thuộc dự án Di sản Kết nối của Hội đồng Anh, hướng đến việc sử dụng di sản văn hóa để tạo lợi ích cho cộng đồng, cải thiện sinh kế và thúc đẩy sự tham gia của người dân vào quá trình bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa.
Triển lãm 9 thiết kế tại Hội quán Phúc Kiến, Hà Nội, từ ngày 16 đến 28/11/2026, là dịp để công chúng tiếp cận trực tiếp những thử nghiệm này. Nhưng giá trị dài hạn của chương trình sẽ không chỉ được đo bằng số lượng sản phẩm được giới thiệu hay giải thưởng được trao, mà còn ở khả năng tiếp tục hoàn thiện mẫu thiết kế, tổ chức sản xuất và hình thành đầu ra cho sản phẩm.
Trong bối cảnh phát triển công nghiệp văn hóa, di sản làng nghề có thể trở thành nguồn lực quan trọng nếu được nhìn nhận đồng thời ở cả giá trị văn hóa và tiềm năng kinh tế. Bảo tồn không có nghĩa là giữ nguyên mọi hình thức sản phẩm, mà là duy trì tri thức, kỹ thuật và năng lực sáng tạo của cộng đồng trong những điều kiện sống mới. Khi người thợ có thêm việc làm, sản phẩm tìm được thị trường và thế hệ trẻ nhìn thấy cơ hội phát triển từ nghề truyền thống, di sản sẽ không chỉ được lưu giữ mà còn tiếp tục vận động, tạo ra giá trị cho hiện tại và tương lai.