Con số 21 vụ kiện phòng vệ thương mại chỉ trong 5 tháng đầu năm 2026 chính là lời cảnh báo đanh thép cho tư duy giao thương kiểu cũ. Đứng trước làn sóng “săm soi” pháp lý ngày càng siết chặt này, nông sản Việt không thể mãi chạy theo “chữa cháy” sự vụ, mà buộc phải chấm dứt kỷ nguyên “xuất khẩu hồn nhiên” để lập tức tự vệ bằng thứ vũ khí tối tân nhất - minh bạch dữ liệu ngay từ thực địa vùng trồng.
Hết thời “xuất khẩu hồn nhiên”
Từ trước đến nay, nông nghiệp Việt Nam vốn quen cạnh tranh bằng lợi thế quy mô tự nhiên và giá thành rẻ. Tuy nhiên, luật chơi quốc tế đã đảo chiều khi các biện pháp phòng vệ thương mại (PVTM) đang trở thành vũ khí bóp nghẹt hàng hóa xuất khẩu.
Ông Chu Thắng Trung, Phó Cục trưởng Cục Phòng vệ thương mại phát biểu tại hội thảo
Dẫn chứng từ số liệu của Cục Phòng vệ thương mại (Bộ Công thương), Phó Cục trưởng Chu Thắng Trung cho biết, hệ thống xuất khẩu của cả nước tính đến nay đã phải đối mặt với 320 vụ điều tra từ 27 thị trường. Thực tế đó chứng minh một điều: Không một ngành hàng chủ lực nào từ tôm, cá tra, mật ong đến gỗ có thể đứng ngoài cuộc chiến.
Tốc độ kích hoạt các vụ kiện đang diễn ra với tần suất dồn dập chưa từng có. Theo phân tích từ ông Trung, nếu trong năm 2025 chỉ ghi nhận 23 vụ, thì chỉ trong 5 tháng đầu năm 2026, làn sóng này trên cả nước đã bùng nổ 21 vụ việc mới. Tần suất dồn dập báo hiệu các nước nhập khẩu đã chuẩn bị sẵn kịch bản áp thuế phạt nặng nề, có sức sát thương tương đương một lệnh cấm cửa hoàn toàn, trực tiếp đánh sập sinh kế của hàng vạn hộ nông dân.
Thời gian qua, cơ quan quản lý đã có những trận đánh phòng thủ xuất sắc. Chúng ta từng chứng minh sự minh bạch để giữ mức thuế 0 USD/kg cho cá tra phi lê tại Hoa Kỳ, hay kéo sập mức thuế chống bán phá giá mật ong từ đỉnh hơn 100% xuống mức 6,72 - 21,55%. Nhưng đó chỉ là giải pháp cứu vây mang tính thời điểm.
Bà Nguyễn Thị Thương Linh, Phó giám đốc VCCI Chi nhánh ĐBSCL
Nghịch lý lớn nhất nằm ở chỗ, dù thế giới đã thay đổi, kết quả khảo sát do Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) thực hiện vẫn bóc trần một con số giật mình là 68% doanh nghiệp Việt hoàn toàn không quan tâm đến PVTM.
Dưới góc nhìn của bà Nguyễn Thị Thương Linh, Phó giám đốc VCCI Chi nhánh ĐBSCL, hệ quả của sự thờ ơ đó là khi bị nguyên đơn nước ngoài khởi kiện, phần lớn đơn vị quy mô nhỏ và vừa đều rơi vào thế bị động, hoàn toàn thiếu dữ liệu chuỗi để tự chứng minh. Sự thụ động đó cấu thành một lỗ hổng chí mạng, khiến nông sản Việt Nam dễ dàng gục ngã ngay từ vòng đối thoại đầu tiên.
Xây dựng "bản lĩnh số" trước "rào cản xanh"
Để đối phó với cả các vụ kiện truyền thống lẫn các "rào cản xanh" thế hệ mới, doanh nghiệp cần một bộ bọc thủ vững chắc hơn là những lời giải trình cảm tính. Bản chất của các vụ kiện quốc tế là cuộc chiến của sổ sách kế toán và hồ sơ lưu vết. Khi một thị trường khó tính như Hoa Kỳ, Châu Âu, Nhật Bản hay thậm chí là Trung Đông đòi truy xuất nguồn gốc trước khi ký hợp đồng, họ đang yêu cầu một "chứng minh thư" sạch cho sản phẩm.
Tại thủ phủ nông nghiệp Cần Thơ, lời giải cho bài toán khó ấy không nằm ở các giải pháp phong trào, mà nằm ở chiến lược khép kín quy trình từ gốc dưới sự điều phối của ngành nông nghiệp thành phố và các hiệp hội ngành hàng. Doanh nghiệp không còn đợi đến sau thu hoạch mới đến mua hàng, mà chủ động nhúng tay vào từ khâu chọn giống, kiểm soát quy trình kỹ thuật, quản lý vật tư đầu vào cho đến thu hoạch.
Hạ tầng pháp lý đó đã được cụ thể hóa bằng những con số thực tế từ Sở Nông nghiệp và Môi trường TP. Cần Thơ. Chỉ trong 6 tháng đầu năm 2026, thành phố đã cấp 657 mã số vùng trồng trên diện tích hơn 11.000 ha và 45 mã số cơ sở đóng gói cho 17 doanh nghiệp hạt nhân. Toàn bộ vùng nguyên liệu được quản lý tập trung qua cơ sở dữ liệu quốc gia, ứng dụng VNPT Green và công nghệ IoT.
Trên sân chơi của WTO, một vụ kiện PVTM thực chất là một phiên tòa mà ở đó, nguyên đơn nước ngoài mặc định xem doanh nghiệp Việt Nam là bên có lỗi. Vũ khí duy nhất để chúng ta tự bào chữa chính là sự lạnh lùng của số liệu lưu vết. Việc số hóa toàn bộ diện tích canh tác kể trên thực chất là chiến lược vũ trang dữ liệu cho nông sản.
Ông Phạm Hoàng Lâm - Chủ tịch HĐQT Công ty CP Lam Rice Group
Mục đích tối cao của hệ thống lưu vết số không phải để làm đẹp hồ sơ quản lý, mà nhằm kiến tạo một "kho dữ liệu số" tồn tại theo thời gian thực. Như kinh nghiệm thực tế từ ông Phạm Hoàng Lâm, dữ liệu sạch về phân bón, thuốc bảo vệ thực vật và nhật ký canh tác chính là tấm khiên vững chắc nhất.
Khi làn sóng điều tra ập đến, thay vì hoảng loạn tìm cách “chữa cháy” như trước, doanh nghiệp chỉ cần bấm nút xuất kho dữ liệu số – đập tan mọi cáo buộc vô căn cứ từ nguyên đơn, bảo vệ vị thế xuất khẩu chính ngạch của quốc gia trên trường quốc tế.
