Nhận diện lỗ hổng quản lý các trung tâm ngoại ngữ

"Nở rộ" nhưng chất lượng có tương xứng?

Những năm gần đây, trên cả nước các trung tâm ngoại ngữ, xuất hiện ngày một nhiều. Theo thống kê của ngành Giáo dục, hiện nay, tổng số các trung tâm ngoại ngữ trên cả cả nước gồm 2.830 trung tâm với tổng số 3.839 cơ sở, trong đó, số trung tâm ngoại ngữ có đầu tư nước ngoài là 27, với 184 cơ sở. Số trung tâm ngoại ngữ có vốn đầu tư trong nước trực thuộc học viện, trường đại học, cao đẳng là 527. Số trung tâm ngoại ngữ có vốn đầu tư trong nước trực thuộc các Sở GD&ĐT là 2276, với 3655 cơ sở. Những lợi ích của các trung tâm ngoại ngữ mang lại cho các học viên là điều không phải bàn cãi. Tuy nhiên, trong công tác đào tạo, quản lý, giám sát chất lượng của các trung tâm hiện nay còn rất nhiều các bất cập. 

Sau khi đi vào hoạt động, để thu hút học viên, nhiều trung tâm đã bắt đầu nảy sinh một số sai phạm. Ngoài việc phát triển các lớp ngoại ngữ theo chương trình A, B,C, các trung tâm đã mở rộng, đa dạng hóa các chương trình đào tạo cũng như các lĩnh vực đào tạo, bổ sung, bù đắp cho những bất cập của chương trình giáo dục ngoại ngữ công lập. Một số trung tâm đã phát triển ra ngoài lĩnh vực ngoại ngữ thuần túy.

Không những tổ chức dạy học đa ngành, đa lĩnh vực (tích hợp cùng với dạy học ngoại ngữ) vượt quá các lĩnh vực được phép hoạt động. Đặc biệt là các trung tâm ngoại ngữ hoạt động ở các thành phố lớn, khu đô thị nổi cộm hơn về các vi phạm này.

Tại nhiều trung tâm còn xảy ra tình trạng nhân sự thay đổi nhiều, không ổn định, khan hiếm giáo viên nhất là giáo viên bản ngữ, khâu tuyển dụng nhân sự gặp không ít khó khăn bởi đây cũng đang là thực trạng chung của ngành giáo dục hiện nay. Cùng với đó, trách nhiệm bảo đảm chất lượng giảng dạy trong điều kiện thiếu nguồn nhân lực sư phạm và quản lý chuyên nghiệp ở các trung tâm vẫn đang là hạn chế không nhỏ đối với nhiều trung tâm ngoại ngữ. 

Thêm vào đó, nhiều trung tâm quản lý chưa nghiêm hoạt động giảng dạy nên giáo viên không bám sát chương trình đã quy định hoặc không cung cấp được tài liệu minh chứng về nội dung đã ban hành và niêm yết quy chế tổ chức cũng như hoạt động để thực hiện. Không những vậy, có nơi còn không có đầy đủ các loại hồ sơ theo yêu cầu, nhất là tuyển dụng giáo viên người nước ngoài nhưng chưa bảo đảm hồ sơ theo quy định của pháp luật.

Trên thực tế, bên cạnh những trung tâm đào tạo ngoại ngữ uy tín, vẫn còn tồn tại không ít trung tâm có chất lượng đào tạo không đúng như lời giới thiệu. Một số trung tâm vì mục đích lợi nhuận mà không chú trọng đến chất lượng dạy học. Điều này không chỉ khiến người học "tiền mất tật mang" mà còn làm ảnh hưởng đến quá trình học tập và những dự định kế hoạch tương lai của họ. 

Chưa kể, có không ít trung tâm ngoại ngữ quảng cáo quá mức về hoạt động, chương trình giảng dạy của trung tâm khiến cho nhiều người đóng tiền học ngoại ngữ dài hạn trong 1-2 năm cho các trung tâm nhưng việc học không được bao nhiêu.

Cá biệt, có trung tâm ngoại ngữ hoạt động chưa hoặc không có giấy phép, hoặc được cấp phép nhưng chưa đảm bảo cơ sở pháp lý. Hay phải kể đến, tại một số trung tâm xảy ra hiện tượng giám đốc trung tâm ngoại ngữ không thực sự tham gia điều hành trung tâm, mọi hoạt động của trung tâm đều do giám đốc doanh nghiệp điều hành. Sau khi được cấp phép, công tác báo cáo của một số trung tâm đối với Sở GD&ĐT chưa thực hiện đầy đủ.

Điểm nghẽn trong chính sách

Trước đó, Bộ GD&ĐT, Sở GD&ĐT các địa phương đã ban hành nhiều văn bản, quy định, cấp phép thành lập, quản lý hoạt động cho các trung tâm nhưng trên thực tiễn vẫn nảy sinh những khó khăn, hạn chế, bất cập trong công tác cấp phép đối với trung tâm ngoại ngữ, cụ thể, đối với nhóm trung tâm ngoại ngữ có vốn đầu tư nước ngoài có hiện tượng giấy phép không còn hợp lệ do các trung tâm này đã chuyển đổi tư các pháp nhân từ trung tâm ngoại ngữ có vốn đầu tư trong nước sang trung tâm ngoại ngữ có vốn đầu tư nước ngoài, nhưng chưa hoặc không chuyển đổi thủ tục và giấy phép cần thiết. 

Tiếp đến, thủ tục làm giấy phép cho mỗi trung tâm phải qua nhiều bước: xin cấp phép đầu tư, cấp phép thành lập và cấp phép hoạt động; thời gian cấp mỗi loại giấy phép khá lâu, mất nhiều thời gian. Hồ sơ và quy trình có những điểm bất hợp lý khi yêu cầu có đủ hồ sơ đội ngũ khi xin cấp phép; hồ sơ cấp phép thành lập và hoạt động đều phải làm các bộ gốc, tốn kinh phí, thời gian và công sức để chuẩn bị, cách thức hướng dẫn và thẩm định chưa thống nhất và đồng bộ ảnh hưởng đến hoạt động kinh doanh chung.  

Ngoài ra, một số thủ tục quy định còn bất cập hoặc chưa được quy định gây khó khăn trong quá trình thẩm định cấp phép như quy định muốn thành lập phân hiệu thì phải có báo cáo kiểm định giáo dục ở cơ sở chính (Việt Nam chưa quy định kiểm định giáo dục đối với trung tâm ngoại ngữ) nên gây ra những cách hiểu và thực hiện không thống nhất giữa các địa phương, chưa có quy thủ tục thành lập cơ sở mới nếu không phải là phân hiệu.

Các hệ thống trung tâm ngoại ngữ có vốn đầu tư trong nước cũng vướng phải những hạn chế như việc cấp phép thành lập chồng chéo khi vừa có quyết định thành lập của công ty lại vừa có quyết định thành lập của UBND hoặc Sở GD&ĐT địa phương.

Tiếp đó, việc cấp phép thành lập chi nhánh/cơ sở không thống nhất, có nơi có giấy phép thành lập độc lập, có nơi là giấy phép hoạt động chi nhánh hay cơ sở phụ. Cũng có nơi là một Giám đốc ở cơ sở chính đứng tên phụ trách toàn bộ các cơ sở trực thuộc, có nơi mỗi cơ sở là một Giám đốc.

Bên cạnh đó, việc quy định thời hạn cấp phép hoạt động không thống nhất trong các địa phương và trong một địa phương như có nơi quy định thời hạn cấp phép hoạt động là 1 năm cho lần đầu cấp phép và từ các lần tiếp theo là 2 năm, có nơi 2 năm, 1 năm hoặc 3 năm; có nơi giấy cấp phép hoạt động không quy định thời hạn cấp phép.

Tại các Thông tư, Nghị định, những quy định về cơ chế, chính sách hoạt động đối với các trung tâm ngoại ngữ cần có sự điều chỉnh, làm rõ và bổ sung để cập nhật, phù hợp với hệ thống Luật và văn bản quy phạm pháp luật ban hành. Hiện nay, trong khi các trung tâm ngoại ngữ hoạt động chủ yếu là trung tâm tư thục. Theo Nghị định 46/2017/NĐ-CP được ban hành nhưng chưa có hướng dẫn mới về những điểm bất cập liên quan đến quy định cấp phép/cho phép thành lập trung tâm ngoại ngữ tư thục và trung tâm ngoại ngữ có vốn đầu tư nước ngoài. Điều này dẫn đến những bất cập, cụ thể như thực trạng một số trung tâm ngoại ngữ do UBND tỉnh/thành phố hoặc Sở GD&ĐT cấp phép thành lập, có tư cách pháp nhân tức là hoạt động độc lập, không trực thuộc doanh nghiệp, tuy nhiên mọi hoạt động của trung tâm ngoại ngữ, cơ sở vật chất, tài chính của trung tâm do doanh nghiệp trực tiếp quản lý và điều hành, nếu xảy ra tranh chấp về tài sản thì trung tâm ngoại ngữ không có tài sản để thực hiện các trách nhiệm theo tư cách pháp nhân đã được cấp.

Một số Nghị định ban hành còn có những điều khoản không hợp lý, mâu thuẫn với Nghị định khác đơn cử như: Quy định tiêu chuẩn giáo viên nước ngoài làm việc tại trung tâm ngoại ngữ bị mâu thuẫn giữa Nghị định số 11/2016/NĐ-CP ngày 3/2/2016 và Nghị định số 73/2012/NĐ-CP: Điểm a, khoản 1, điều 31 Nghị định 73 quy định tiêu chuẩn “ít nhất từ cao đẳng” mâu thuẫn với Điểm b, khoản 3, điều 3 Nghị định 11 “có bằng đại học trở lên hoặc tương đương”. Hay như có những điều khoản, hướng dẫn chưa hợp lý cho đối tượng giáo viên, giảng viên và tình nguyện viên nước ngoài nói chung và dạy học ngoại ngữ nói riêng ở Việt Nam. 

Nhiều Nghị định, quy định về việc xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực giáo dục nhưng không có điều khoản về xử phạt trung tâm ngoại ngữ không được cấp phép; chỉ hướng dẫn quản lý rất chặt đối với cơ sở có phép. Tiếp đến, chính sách khuyến khích xã hội hóa đối với các hoạt động trong lĩnh vực giáo dục, dạy nghề... hướng dẫn thực hiện Nghị định quy định về chế độ đối với các cơ sở giáo dục ngoài công lập nhưng ở các địa phương đều chưa áp dụng đối với cơ sở trung tâm ngoại ngữ.

Cùng với đó, một bộ phận cán bộ quản lý các cấp thiếu kinh nghiệm và chuyên môn nghiệp vụ và chưa thực sự coi trọng chức năng giám sát các trung tâm ngoại ngữ. Nhiều địa phương không tổ chức sơ kết, tổng kết, không xét thi đua hàng năm và không công bố hệ thống trung tâm ngoại ngữ trong hệ thống cơ sở giáo dục của địa phương trên cổng thông tin điện tử của sở GD&ĐT như các nhà trường công lập và tư thục.

Dẫu biết rằng, một sớm một chiều khó có thể tháo gỡ ngay các vướng mắc để các trung tâm ngoại ngữ hoạt động tích cực, hiệu quả, chất lượng hơn, nhưng đó không hẳn là một bài toán quá nan giải đối với ngành giáo dục. Hơn nữa, việc thay đổi để phù hợp với điều kiện thực tiễn cũng như sự phát triển chung của xã hội, đảm bảo yêu cầu quản lý Nhà nước cũng như quyền lợi của các trung tâm ngoại ngữ cũng như các học viên tham gia là hoàn toàn chính đáng – muộn còn hơn không.