Nâng tầm công nghiệp cơ khí – điện trong kỷ nguyên số và xuất khẩu xanh

Chuyển đổi từ sản xuất truyền thống sang sản xuất công nghệ cao

Thách thức đặt ra là làm thế nào để ngành này không chỉ tăng sản lượng, mà còn thực sự chuyển đổi về chất – từ sản xuất truyền thống sang sản xuất công nghệ cao, từ tăng trưởng dựa vào nhân công sang tăng trưởng dựa vào đổi mới sáng tạo.

Dữ liệu của Bộ Công Thương cho thấy bức tranh toàn ngành đang chuyển động mạnh mẽ. Khoảng 3.100 doanh nghiệp và hơn 50.000 cơ sở sản xuất cơ khí đang hoạt động trên cả nước, chiếm gần 30% tổng số doanh nghiệp công nghiệp chế biến, chế tạo. 8 tháng đầu năm 2025, xuất khẩu máy móc, thiết bị, dụng cụ và phụ tùng đạt 37,4 tỷ USD, tăng gần 14% so với cùng kỳ năm trước. Đặc biệt, nhóm hàng máy vi tính, sản phẩm điện tử và linh kiện đạt 67 tỷ USD, tăng hơn 40%. Đây không chỉ là con số tăng trưởng đơn thuần mà còn phản ánh năng lực thích ứng nhanh của doanh nghiệp Việt Nam trước xu hướng công nghệ và nhu cầu toàn cầu đang thay đổi.

Tuy nhiên, những bước tiến ấy vẫn ẩn chứa nhiều giới hạn. Tỷ lệ nội địa hóa trong lĩnh vực năng lượng và sản xuất thiết bị công nghiệp còn thấp, mới đáp ứng chưa đến 30% nhu cầu trong nước. Các sản phẩm cơ khí Việt Nam vẫn đang ở phân khúc thấp và trung bình, giá trị gia tăng chưa cao do phụ thuộc nhiều vào nhập khẩu nguyên vật liệu, linh kiện và thiết kế nước ngoài. Sự thiếu vắng các trung tâm đổi mới công nghệ, cùng năng lực quản trị sản xuất còn manh mún, khiến ngành cơ khí – điện khó tạo được lợi thế cạnh tranh bền vững.

Vấn đề cốt lõi của sự phát triển hiện nay không nằm ở quy mô hay sản lượng, mà ở khả năng hình thành “hệ sinh thái công nghiệp mở”, nơi doanh nghiệp, nhà khoa học, tổ chức tài chính và cơ quan quản lý nhà nước cùng tham gia tạo giá trị. Khi xu hướng chuyển đổi xanh và kinh tế tuần hoàn trở thành chuẩn mực toàn cầu, việc đầu tư vào công nghệ sạch, sản xuất tiết kiệm năng lượng, và số hóa quy trình sản xuất không chỉ là lựa chọn, mà là yêu cầu tất yếu để hàng hóa Việt Nam tiếp cận được các thị trường có tiêu chuẩn cao.

Trong bối cảnh ấy, TP. Hồ Chí Minh nổi lên như một trung tâm định hướng chuyển đổi công nghiệp theo hướng hiện đại và bền vững. Thành phố xác định ba trụ cột để nâng tầm ngành cơ khí – điện: chuyển đổi công nghệ, nâng cao tiêu chuẩn sản xuất xanh, và thúc đẩy kết nối thị trường quốc tế. Việc hình thành các hoạt động xúc tiến thương mại, các chương trình kết nối doanh nghiệp và đổi mới sản phẩm không chỉ nhằm mục tiêu thương mại, mà còn là cách định hình một “hệ sinh thái công nghiệp mới” dựa trên hợp tác, sáng tạo và chia sẻ giá trị.

Nhìn từ thực tiễn, các doanh nghiệp cơ khí – điện đang dần thay đổi tư duy phát triển. Nếu trước đây phần lớn doanh nghiệp tập trung vào gia công và lắp ráp, thì nay nhiều đơn vị đã chú trọng đến thiết kế, sáng chế và tự động hóa. Một số doanh nghiệp cơ khí chính xác trong nước đã tham gia chuỗi cung ứng cho các tập đoàn lớn như Toyota, Hyundai, Samsung, khẳng định năng lực cạnh tranh ở tầm khu vực. Dù vậy, để tạo bước đột phá, Việt Nam cần hướng đến mục tiêu cao hơn: xây dựng thương hiệu công nghiệp quốc gia gắn với đổi mới công nghệ, thay vì chỉ dựa vào lợi thế chi phí lao động thấp.

Động lực đổi mới gắn liền với chuyển đổi số

Ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong sản xuất, sử dụng dữ liệu lớn để tối ưu hóa quy trình, hay phát triển nền tảng công nghiệp 4.0 đang mở ra hướng đi mới cho các doanh nghiệp cơ khí – điện. Khi sản xuất thông minh được kết nối với quản trị số, doanh nghiệp không chỉ tiết kiệm chi phí mà còn dễ dàng truy xuất nguồn gốc, kiểm soát chất lượng và đáp ứng tiêu chuẩn xuất khẩu xanh – yếu tố đang trở thành “giấy thông hành” trên thị trường quốc tế.

Ở cấp độ chính sách, cần tiếp cận ngành cơ khí – điện không đơn thuần là lĩnh vực sản xuất, mà là một “hệ trục công nghệ quốc gia”, giữ vai trò lan tỏa sang nhiều ngành khác như năng lượng, giao thông, nông nghiệp công nghệ cao hay logistics. Chính sách hỗ trợ vì thế phải mang tính hệ thống: ưu đãi tín dụng cho đổi mới sáng tạo, quỹ phát triển công nghiệp hỗ trợ, cơ chế khuyến khích doanh nghiệp đầu tư nghiên cứu – phát triển (R&D), và đặc biệt là môi trường pháp lý khuyến khích hợp tác công – tư trong các dự án công nghệ.

Khi nền kinh tế thế giới đang chịu tác động từ biến động thương mại, chính trị và biến đổi khí hậu, năng lực thích ứng trở thành yếu tố sống còn. Với Việt Nam, ngành cơ khí – điện có thể trở thành điểm tựa chiến lược nếu tận dụng tốt cơ hội từ các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới, đồng thời kiên trì con đường chuyển đổi xanh và đổi mới công nghệ. Bài toán không chỉ là tăng xuất khẩu, mà là định vị lại vai trò của Việt Nam trong chuỗi cung ứng toàn cầu – từ người gia công sang người kiến tạo giá trị.

Ở góc nhìn dài hạn, thành công của ngành cơ khí – điện sẽ không chỉ đo bằng con số kim ngạch, mà bằng khả năng tạo dựng nền công nghiệp tự chủ, xanh, hiện đại và có thương hiệu quốc tế. Đó là bước đi tất yếu để Việt Nam bước vào giai đoạn phát triển mới – giai đoạn mà năng lực sáng tạo, kết nối và đổi mới công nghệ trở thành nền tảng cho một nền kinh tế có sức cạnh tranh toàn cầu.