Bộ Công Thương đã phê duyệt Đề án phát triển thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh giai đoạn 2026–2030, định hướng đến năm 2045. Đề án đặt mục tiêu đưa khoảng 10 mặt hàng nội địa vào giao dịch qua Sở giao dịch hàng hóa, hình thành giá tham chiếu trong nước đối với 3–5 mặt hàng chủ lực và thu hút khoảng 300–500 doanh nghiệp tham gia phòng ngừa rủi ro giá.
Đưa hàng hóa Việt Nam vào cơ chế định giá
Thị trường được định hướng vận hành gắn với thị trường hàng hóa thực tế, tập trung vào các sản phẩm có lợi thế cạnh tranh và hàng hóa xuất khẩu chủ lực của Việt Nam. Cùng với cà phê, hồ tiêu, điều, gạo, danh mục ưu tiên còn có năng lượng, nguyên liệu đầu vào, kim loại và các hàng hóa thiết yếu có khả năng giao nhận vật chất.
Đến năm 2030, khối lượng giao dịch trên thị trường phái sinh được đặt mục tiêu đạt khoảng 8–10 triệu hợp đồng/năm. Tỷ lệ doanh nghiệp thuộc nhóm sản xuất, xuất khẩu và doanh nghiệp quy mô lớn trong các ngành hàng chủ lực sử dụng công cụ phái sinh được định hướng đạt khoảng 20–30%.
Đề án cũng đặt mục tiêu có 1–2 hợp đồng hàng hóa có xuất xứ Việt Nam được giao dịch liên thông trên các Sở giao dịch hàng hóa quốc tế.
Một mục tiêu trọng tâm của Đề án là hình thành giá tham chiếu trong nước cho 3–5 mặt hàng chủ lực. Đây là nhóm hàng hóa có lợi thế và có khả năng tham gia sâu hơn vào thị trường khu vực.
Đề án định hướng phát triển các sản phẩm hàng hóa xuất khẩu chủ lực như cà phê, hồ tiêu, điều và gạo. Nhóm năng lượng gồm dầu thô, xăng dầu thành phẩm, LNG, LPG, nhiên liệu bay, than và điện năng. Nhóm nguyên liệu đầu vào gồm quặng sắt, thép cuộn cán nóng, phế liệu sắt thép, cao su, bông, ngô và đậu tương. Các sản phẩm bạc, niken, đồng, thiếc, kẽm và những kim loại quan trọng khác cũng nằm trong nhóm được nghiên cứu phát triển.
Việc hình thành giá tham chiếu được đặt cùng với yêu cầu phát triển thị trường theo hướng minh bạch, an toàn và gắn với thị trường hàng hóa thực. Doanh nghiệp sản xuất, kinh doanh và xuất nhập khẩu sẽ có thêm công cụ phòng ngừa biến động giá.
Đề án đặt mục tiêu xây dựng thị trường phái sinh trở thành một cấu phần của hệ thống thị trường tài chính và thương mại quốc gia. Thị trường sẽ từng bước kết nối với khu vực và quốc tế thông qua hạ tầng giao dịch, thanh toán bù trừ, chia sẻ dữ liệu và hợp tác quốc tế.
Đến năm 2045, Việt Nam hướng tới một thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh có quy mô và mức độ kết nối thuộc nhóm hàng đầu Đông Nam Á, từng bước tham gia định hình giá khu vực đối với những mặt hàng có lợi thế cạnh tranh.
Hoàn thiện hạ tầng, pháp lý để mở rộng giao dịch
Đề án đặt yêu cầu hoàn thiện hành lang pháp lý cho toàn bộ hoạt động giao dịch hàng hóa phái sinh. Trọng tâm là nghiên cứu, hoàn thiện dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh và các văn bản hướng dẫn thi hành.
Khung pháp lý mới được định hướng điều chỉnh thống nhất hoạt động giao dịch phái sinh trên thị trường tập trung và thị trường OTC, đồng thời nâng cao yêu cầu quản lý, giám sát và kiểm soát rủi ro. Bộ Công Thương cũng nghiên cứu cơ chế thử nghiệm có kiểm soát đối với sản phẩm, mô hình giao dịch và giải pháp công nghệ mới.
Hạ tầng giao dịch và thanh toán bù trừ được đặt trong nhóm nhiệm vụ trọng tâm. Đề án định hướng nâng cấp hệ thống giao dịch phái sinh, phát triển thanh toán bù trừ theo mô hình đối tác bù trừ trung tâm (CCP) phù hợp với chuẩn mực quốc tế.
Cùng với đó là xây dựng cơ sở dữ liệu tập trung về giá cả, cung cầu, quy mô giao dịch, tồn kho và vị thế mở. Hệ thống dữ liệu được sử dụng cho quản lý, giám sát và hỗ trợ doanh nghiệp.
Hạ tầng số cũng được mở rộng sang kho bãi, chứng từ điện tử và truy xuất nguồn gốc hàng hóa. Công nghệ số và dữ liệu lớn được định hướng sử dụng trong giám sát giao dịch theo thời gian thực và cảnh báo rủi ro sớm.
Lộ trình được chia thành các giai đoạn. Trong 2026–2027, thị trường tập trung xây dựng cấu trúc thống nhất, lấy Sở giao dịch hàng hóa làm trung tâm, đồng thời thiết lập các cấu phần về thanh toán bù trừ, giám sát rủi ro và triển khai sản phẩm niêm yết ban đầu.
Giai đoạn 2028–2030 tập trung đánh giá hiệu quả, nâng cao năng lực trung tâm thanh toán bù trừ, củng cố giá tham chiếu cho 3–5 mặt hàng chủ lực và mở rộng kết nối quốc tế.
Từ sau năm 2030, thị trường tiếp tục hoàn thiện theo chuẩn mực quốc tế, phát triển các sản phẩm chuyên sâu, trong đó có hàng hóa xanh và tín chỉ carbon.
Với mục tiêu thu hút 300–500 doanh nghiệp tham gia và đạt 8–10 triệu hợp đồng mỗi năm vào năm 2030, Đề án đặt doanh nghiệp vào vị trí trực tiếp sử dụng các công cụ của thị trường phái sinh. Trọng tâm giai đoạn tới là đưa hàng hóa thực vào giao dịch, hình thành giá tham chiếu, hoàn thiện công cụ phòng ngừa rủi ro và kết nối thị trường Việt Nam với thị trường khu vực.
Chính phủ ban hành Nghị định 158/2020/NĐ-CP về chứng khoán phái sinh và thị trường chứng khoán phái sinh, trong đó quy định điều kiện để được cấp Giấy chứng nhận đủ điều kiện kinh doanh chứng khoán phái sinh đối với công ty chứng khoán.
