Minh bạch là yếu tố quyết định cho tiêu dùng xanh và sản xuất sạch

Thiếu chuẩn xanh

Xu hướng sản xuất và tiêu dùng sản phẩm xanh, sạch đang phát triển mạnh mẽ và góp phần thay đổi cơ cấu thị trường, Việt Nam hiện vẫn đối mặt với thách thức lớn về việc thiếu các tiêu chuẩn và quy định cụ thể để định nghĩa rõ ràng thế nào là sản phẩm sạch, sản phẩm xanh. Ông Cù Huy Quang, Trưởng Phòng Hiệu quả năng lượng và chuyển đổi xanh (Cục Đổi mới sáng tạo, Chuyển đổi xanh và Khuyến công – Bộ Công Thương) đã chỉ ra rằng: "chúng ta vẫn đang thiếu nhiều tiêu chuẩn quy định cụ thể thế nào là sản phẩm sạch, sản phẩm xanh". Đây là một hạn chế đáng kể, gây khó khăn cho doanh nghiệp trong việc phát triển, sản xuất và phổ biến sản phẩm xanh, đồng thời khiến người tiêu dùng chưa có đủ thông tin minh bạch để lựa chọn sản phẩm phù hợp.

Mặc dù đã có bộ tiêu chí ESG (Môi trường, Xã hội và Quản trị) làm tham chiếu cho các doanh nghiệp phát triển bền vững, nhưng thiếu một bộ tiêu chí thống nhất, chính thức xác định sản phẩm xanh là gì từ các bộ, ban, ngành liên quan. Dù vậy, trong một số lĩnh vực, đã có những quy định cụ thể mang lại hiệu quả tích cực. Điển hình là chương trình Nhãn năng lượng do Bộ Công Thương ban hành và triển khai từ năm 2006. Theo ông Quang, "Chương trình này được triển khai từ năm 2006 và đến nay đã tạo ra bước chuyển lớn trên thị trường: những thiết bị điện hiệu suất thấp, tiêu tốn nhiều năng lượng đã dần bị thay thế bởi các sản phẩm hiệu suất cao hơn. Người tiêu dùng hiện nay khi mua các sản phẩm điện – điện tử như tivi, tủ lạnh, điều hòa… đều đã quen thuộc với việc kiểm tra nhãn năng lượng dán trên sản phẩm, đó chính là minh chứng cho hiệu quả của Nhãn xanh”.

Tuy nhiên, đối với nhiều nhóm sản phẩm khác, các tiêu chuẩn, quy định và nhãn nhận diện sản phẩm xanh vẫn còn rất thiếu và yếu. Với vai trò là cơ quan triển khai Mục tiêu phát triển bền vững số 12 về sản xuất và tiêu dùng bền vững, Bộ Công Thương đã xây dựng Chương trình hành động quốc gia về sản xuất và tiêu dùng bền vững giai đoạn 2021–2030, được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt tại Quyết định 889/QĐ-TTg năm 2020. Trong 5 năm qua, Chương trình đã tích cực lồng ghép các nội dung ESG và đẩy mạnh việc xây dựng các tiêu chuẩn, tiêu chí xanh. Ông Quang thông tin: “Cụ thể, trong năm 2024, Bộ Công Thương đã xây dựng được 3 tiêu chuẩn đối với sản phẩm nhựa tái chế. Dự kiến trong năm 2025, Bộ sẽ tiếp tục xây dựng thêm 5 tiêu chuẩn mới trong lĩnh vực này”.

Cùng với đó, từ năm 2021, Bộ Công Thương đã đẩy mạnh nghiên cứu, xây dựng nhiều mô hình tái chế, tái sử dụng chất thải và phát triển các nguồn nguyên vật liệu mới, thúc đẩy kinh tế tuần hoàn tại các cụm công nghiệp và khu vực tiềm năng. Trong giai đoạn 2026–2030, Bộ sẽ tập trung vào Chương trình thúc đẩy ứng dụng khoa học công nghệ trong sản xuất và tiêu dùng bền vững, với kỳ vọng tạo ra nhiều sản phẩm xanh mới, củng cố tiêu chí xanh, và giảm thiểu nguyên vật liệu đầu vào. Đồng thời, Bộ Công Thương cũng chú trọng thúc đẩy hợp tác quốc tế, nghiên cứu sản phẩm mới, và giúp doanh nghiệp tiếp cận nguồn "tài chính xanh", đặc biệt là các ưu đãi cho doanh nghiệp nhỏ và siêu nhỏ đang chuyển đổi.

Tuy nhiên, ông Cù Huy Quang cũng thẳng thắn nhìn nhận rằng, hiện số lượng sản phẩm xanh trong nước còn khá hạn chế, chủ yếu tập trung ở nhóm thực phẩm, đồ ăn uống, trong khi nhiều lĩnh vực khác chưa phát triển tương xứng. Vấn đề nguồn vốn hỗ trợ cho lĩnh vực sản xuất xanh vẫn còn nhiều hạn chế, dù với Nghị quyết 57, Bộ Công Thương kỳ vọng sẽ có thêm nguồn lực tài chính để hỗ trợ doanh nghiệp nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng và xanh hóa quy trình sản xuất. Việc tận dụng các quỹ về khoa học công nghệ, môi trường sẽ là cơ hội quan trọng để doanh nghiệp đổi mới công nghệ và sản xuất sản phẩm xanh, bền vững hơn.

Vai trò của doanh nghiệp, cộng đồng

Để thúc đẩy tiêu dùng xanh, một yêu cầu cốt lõi là doanh nghiệp cần cung cấp thông tin minh bạch về nguồn gốc sản phẩm. Ông Cù Huy Quang nhấn mạnh, nếu người tiêu dùng không đủ thông tin rất khó để họ để lựa chọn, hành vi tiêu dùng là điều kiện tiên quyết để thúc đẩy tiêu dùng bền vững.

Tiến sĩ Tạ Đình Thi, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội, khẳng định: công nghệ xanh là động lực cốt lõi để Chương trình sản xuất và tiêu dùng bền vững lan tỏa rộng rãi. Cần ưu tiên phát triển công nghệ "tối ưu hóa tài nguyên, giảm ô nhiễm, và thúc đẩy kinh tế tuần hoàn", đồng thời đề xuất nhà nước có chính sách "ưu đãi thuế, hỗ trợ vốn cho doanh nghiệp chuyển đổi xanh". Bên cạnh đó, minh bạch thông tin là nền tảng bảo vệ người tiêu dùng, thông qua việc xây dựng "cơ sở dữ liệu quốc gia về sản phẩm xanh", kiểm soát chặt chẽ quảng cáo trên sàn thương mại điện tử, và kêu gọi truyền thông đẩy mạnh tuyên truyền, phổ biến tiêu chuẩn "xanh" đến cộng đồng.

Trong những năm gần đây, thành phố Hà Nội đã chủ động triển khai nhiều giải pháp đồng bộ và đạt được những kết quả đáng kể trong việc thúc đẩy sản xuất sạch hơn và tiêu dùng bền vững. Với vai trò tiên phong, Thủ đô đang từng bước khẳng định cam kết chuyển đổi mô hình tăng trưởng xanh. Các giải pháp được triển khai rộng khắp, từ các khu công nghiệp đến chợ truyền thống, từ doanh nghiệp lớn đến hộ kinh doanh nhỏ lẻ, góp phần nâng cao nhận thức về bảo vệ môi trường và phát triển kinh tế tuần hoàn. Những thay đổi này không chỉ giúp giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường mà còn tạo nền tảng vững chắc cho sự phát triển hài hòa, hiệu quả và bền vững của Thủ đô.

Ông Nguyễn Đình Thắng, Phó Giám đốc Sở Công Thương Hà Nội, cho biết năm 2024, thành phố đã hỗ trợ kỹ thuật đánh giá sản xuất sạch hơn cho 30 cơ sở sản xuất, kinh doanh, tập trung vào cải thiện hiệu quả sử dụng nguyên liệu, năng lượng và kiểm soát ô nhiễm. Việc áp dụng các biện pháp quản lý nội vi như bảo dưỡng phòng ngừa, kiểm kê kho, phân loại chất thải, đào tạo công nhân và hệ thống quản lý nội vi 5S đã chứng minh hiệu quả cao trong ngành công nghiệp nông thôn, giúp loại bỏ lãng phí và nâng cao năng suất.

Để hỗ trợ hệ sinh thái tiêu dùng xanh, Hà Nội cũng đã xây dựng bộ tiêu chí tham gia “Mạng lưới liên kết hợp tác sản xuất và tiêu dùng bền vững” cho các nhóm sản phẩm OCOP, làng nghề, chế biến nông sản, gốm sứ, thân thiện môi trường. Ba chuỗi kết nối chính bao gồm: Chuỗi ngành Gốm sứ, Chuỗi ngành chế biến nông sản, và Chuỗi sản phẩm làng nghề OCOP. Các đơn vị tham gia mạng lưới được hỗ trợ thuê mặt bằng, thiết kế gian hàng tại sự kiện quảng bá, và truyền thông đa kênh, thúc đẩy liên kết giữa các nhà cung cấp, nhà sản xuất, nhà phân phối và người tiêu dùng.

Ngoài ra, thành phố còn phát triển hệ thống phân phối bền vững và đẩy mạnh tiêu dùng xanh thông qua các chương trình liên kết giữa nhà bán lẻ và nhà cung ứng sản phẩm thân thiện môi trường, hướng dẫn người tiêu dùng tiếp cận sản phẩm hữu cơ, sản phẩm dán nhãn sinh thái, và duy trì hệ thống truy xuất nguồn gốc thực phẩm minh bạch qua mã QRcode. Những bước đi đồng bộ và quyết liệt này khẳng định quyết tâm của Hà Nội trong việc chuyển đổi sang mô hình kinh tế tuần hoàn, sử dụng hiệu quả tài nguyên, giảm phát thải, và thúc đẩy hành vi tiêu dùng có trách nhiệm, mở ra cơ hội phát triển bền vững trong bối cảnh hội nhập kinh tế xanh toàn cầu.

Tại tỉnh Phú Thọ, phong trào sản xuất sạch hơn đang mang lại những chuyển biến tích cực, giúp doanh nghiệp giảm chi phí sản xuất, tiết kiệm năng lượng và bảo vệ môi trường. Sở Công Thương tỉnh Phú Thọ đã tăng cường tuyên truyền, tổ chức hội thảo, tập huấn về sản xuất sạch hơn cho cán bộ kỹ thuật, quản lý doanh nghiệp, và cán bộ quản lý Nhà nước. Đồng thời, Sở cũng hỗ trợ doanh nghiệp thực hiện đánh giá sản xuất sạch hơn, xây dựng và phát triển mạng lưới thông tin, cơ sở dữ liệu, giúp doanh nghiệp tiết kiệm nguyên liệu và xử lý tốt nguồn thải.

Nhiều mô hình đã được triển khai hiệu quả, bao gồm việc hỗ trợ doanh nghiệp cải tiến quy trình sản xuất, lắp đặt hệ thống xử lý bụi, tái sử dụng nước thải sau xử lý, và chuyển đổi nhiên liệu từ than sang điện hoặc khí sinh học. Các cơ sở áp dụng đã ghi nhận mức giảm từ 15–30% lượng chất thải rắn, giảm chi phí sản xuất, và cải thiện điều kiện làm việc cho người lao động. Ước tính hiện có khoảng 30% doanh nghiệp, cơ sở sản xuất công nghiệp tại Phú Thọ đã và đang đẩy mạnh áp dụng sản xuất sạch hơn, giúp tiết kiệm từ 10 - 15% mức tiêu thụ năng lượng, đầu tư nguyên, vật liệu trên cùng một đơn vị sản phẩm. Tuy nhiên, để mở rộng quy mô áp dụng, cần sự hỗ trợ đồng bộ về chính sách, tài chính và đặc biệt là thông tin, hướng dẫn kỹ thuật từ các cơ quan chức năng.