Luật hóa khái niệm hàng giả, thiết lập lá chắn cho thị trường

Đồng bộ hóa thể chế, xóa bỏ sự chồng chéo trong thực thi

Vấn nạn sản xuất, buôn bán hàng giả tại Việt Nam những năm qua không chỉ gây thiệt hại nặng nề về kinh tế mà còn trực tiếp băm nát môi trường cạnh tranh bình đẳng. Trong khi các doanh nghiệp chân chính phải đầu tư lớn cho công nghệ, quy trình kiểm soát chất lượng, tuân thủ pháp luật và thực hiện đầy đủ nghĩa vụ thuế, thì các đối tượng làm giả lại cắt giảm toàn bộ chi phí này để thu lợi bất chính.

Thực trạng này làm xói mòn động lực đổi mới sáng tạo và suy giảm nghiêm trọng niềm tin của người tiêu dùng vào thị trường nội địa. Trước tính chất ngày càng phức tạp của vấn đề, Bộ Công Thương đã đề xuất một bước đi căn cơ là nâng tầm, đưa trực tiếp khái niệm “hàng giả” vào Dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Thương mại.

Đánh giá về đề xuất này, TS. Nguyễn Thái Cường, Phụ trách Viện Luật So sánh thuộc Trường Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh, nhìn nhận đây là giải pháp then chốt để nâng cao tính ổn định và thống nhất của hệ thống pháp luật. Lỗ hổng lớn nhất hiện nay là khái niệm hàng giả đang bị phân rã, quy định tản mát ở nhiều văn bản khác nhau như Nghị định 98/2020/NĐ-CP, Luật Sở hữu trí tuệ và Bộ luật Hình sự với các góc tiếp cận chưa đồng nhất, gây lúng túng, tùy nghi trong quá trình áp dụng thực tiễn. Việc luật hóa sẽ tạo ra một bộ quy chuẩn rõ ràng, giúp cơ quan quản lý nhà nước, doanh nghiệp và người dân có chung một thước đo để nhận diện chính xác hành vi vi phạm.

Đồng thời, giới chuyên gia cũng nhấn mạnh yêu cầu phải xây dựng một cơ chế chuyển hóa rõ ràng giữa các hình thức chế tài. Khi hành vi vi phạm đạt đến các ngưỡng quy định về giá trị hàng hóa hoặc mức độ thiệt hại, hệ thống phải tự động chuyển từ xử phạt hành chính sang truy cứu trách nhiệm hình sự để tăng tính răn đe.

Đặc biệt, trước sự bùng nổ của thương mại điện tử, khung pháp lý mới cần siết chặt trách nhiệm của các sàn giao dịch trực tuyến trong việc xác minh danh tính người bán, kiểm soát nguồn gốc hàng hóa và chủ động gỡ bỏ các sản phẩm vi phạm, kết hợp với các giải pháp công nghệ như hệ thống truy xuất nguồn gốc để triệt phá tận gốc các đường dây lậu.

Phân định ranh giới pháp lý, chống hình sự hóa quan hệ kinh tế

Một trong những điểm đổi mới mang tính thực tiễn cao và nhận được sự đồng thuận lớn từ cộng đồng doanh nghiệp trong dự thảo lần này chính là việc bóc tách, phân định rõ ràng giữa hai khái niệm “hàng giả về chất lượng” và “hàng kém chất lượng”.

Theo phản ánh từ Đoàn Luật sư TP. Hà Nội, bản chất của hai hành vi này hoàn toàn khác biệt. Hàng giả mang đặc tính cố ý gian dối, ngụy tạo nhằm trục lợi bất chính. Ngược lại, hàng kém chất lượng có thể phát sinh từ các yếu tố khách quan ngoài ý muốn của nhà sản xuất như lỗi trong quá trình bảo quản, vận chuyển, hoặc tác động tiêu cực từ thời tiết, thiên tai là điều rất dễ xảy ra đối với nhóm hàng nông sản, thực phẩm.

Nếu cào bằng, coi tất cả các trường hợp hàng hóa không đạt chỉ tiêu chất lượng đã công bố đều là hàng giả thì hệ lụy sẽ rất khốc liệt. Điều này vô hình trung tạo ra rủi ro pháp lý cực lớn, đẩy các doanh nghiệp làm ăn chân chính vào nguy cơ bị hình sự hóa các quan hệ kinh tế thuần túy khi họ gặp phải sự cố kỹ thuật ngoài tầm kiểm soát.

Tiếp thu các ý kiến phản biện mang tính xây dựng đó, Bộ Công Thương đã thực hiện điều chỉnh kỹ thuật quan trọng trong Dự thảo là tách hoàn toàn hàng kém chất lượng ra khỏi phạm vi khái niệm hàng giả. Khung pháp lý mới định danh hàng giả là những sản phẩm có giá trị sử dụng hoặc công dụng hoàn toàn sai lệch so với nguồn gốc, bản chất tự nhiên hoặc nội dung đã công bố, đăng ký ví dụ điển hình như việc dùng đường cô đặc để giả danh mật ong, hay kinh doanh bình chữa cháy hoàn toàn không có khả năng dập lửa.

Việc thiết lập ranh giới pháp lý minh bạch này vừa đảm bảo các chế tài được thực thi đúng người, đúng tội để thanh lọc thị trường, vừa tạo ra không gian an toàn, công bằng để bảo vệ các doanh nghiệp kinh doanh nghiêm túc phát triển bền vững.