Logistics nông sản Việt Nam: Điểm nghẽn trên hành trình từ vùng nguyên liệu đến thị trường

Sau 9 tháng năm 2026, khi Việt Nam tiếp tục tiến tới mục tiêu 74 tỷ USD xuất khẩu nông, lâm, thủy sản, những điểm nghẽn từ vùng nguyên liệu, bảo quản, vận tải đến cảng biển và cửa khẩu đang trở thành vấn đề cần được nhìn nhận như một phần của năng lực cạnh tranh quốc gia.

Từ vùng nguyên liệu, sơ chế, bảo quản đến vận tải, cảng biển và phân phối quốc tế, mỗi mắt xích đều đang tác động trực tiếp tới sức cạnh tranh của nông sản Việt Nam.

Từ kỷ lục xuất khẩu đến yêu cầu mới về logistics

Năm 2025 đánh dấu một cột mốc đáng chú ý của ngành nông nghiệp Việt Nam khi tổng kim ngạch xuất khẩu nông, lâm, thủy sản đạt 70,63 tỷ USD, tăng 12% so với năm 2024 và là mức cao nhất từ trước đến nay. Kết quả này cũng vượt xa mục tiêu 65 tỷ USD được đặt ra cho cả năm. Xuất siêu của toàn ngành đạt khoảng 21,31 tỷ USD, tăng 20,3%.

Đà tăng trưởng tiếp tục được duy trì trong năm 2026. Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, trong 8 tháng đầu năm 2026, kim ngạch xuất khẩu nông, lâm, thủy sản đạt 49,3 tỷ USD, tăng 7% so với cùng kỳ năm trước. Trong đó, nhóm nông sản đạt 25,66 tỷ USD, tăng 2,7%; lâm sản đạt 12,57 tỷ USD, tăng 5,4%; thủy sản đạt 7,94 tỷ USD, tăng 10,9%; sản phẩm chăn nuôi đạt 511,9 triệu USD, tăng 30%.

Ở chiều nhập khẩu, kim ngạch 8 tháng đạt 35,06 tỷ USD, tăng 8,1%, đưa xuất siêu của toàn ngành lên khoảng 14,25 tỷ USD. Trung Quốc tiếp tục là thị trường xuất khẩu lớn nhất với 11,2 tỷ USD, chiếm 22,7% thị phần; Hoa Kỳ đạt 9,4 tỷ USD, chiếm 19,1%; Nhật Bản đạt 3,3 tỷ USD, chiếm 6,8%.

Bộ Nông nghiệp và Môi trường đặt mục tiêu kim ngạch xuất khẩu cả năm 2026 khoảng 74 tỷ USD. Điều đó đồng nghĩa với việc trong những tháng còn lại của năm, hệ thống sản xuất, chế biến, bảo quản và logistics sẽ phải tiếp tục đáp ứng một khối lượng hàng hóa rất lớn.

Quy mô xuất khẩu càng lớn, yêu cầu đối với logistics càng cao.

Vấn đề không còn đơn giản là đưa hàng hóa từ nơi sản xuất đến nơi tiêu thụ. Với nông sản, thời gian vận chuyển, điều kiện bảo quản, khả năng kiểm soát chất lượng, tính ổn định của lịch trình và chi phí phát sinh đều có thể ảnh hưởng trực tiếp đến giá trị của một lô hàng.

Logistics bắt đầu từ vùng nguyên liệu

Một trong những điểm thường bị bỏ qua khi nói về logistics nông sản là logistics thực tế đã bắt đầu trước khi hàng hóa được đưa lên xe.

Nông sản Việt Nam được sản xuất tại nhiều vùng với quy mô, điều kiện hạ tầng và phương thức tổ chức khác nhau. Khi vùng nguyên liệu phân tán, sản lượng không đồng đều hoặc quy cách sản phẩm chưa thống nhất, việc thu gom và tổ chức vận chuyển sẽ trở nên phức tạp hơn.

Doanh nghiệp khi đó không chỉ phải tính toán phương tiện vận chuyển mà còn phải xử lý bài toán tập kết hàng hóa, sơ chế, phân loại và đóng gói trước khi đưa vào các khâu logistics tiếp theo.

Đối với những mặt hàng có yêu cầu cao về chất lượng, việc tổ chức vùng nguyên liệu còn liên quan trực tiếp đến truy xuất nguồn gốc và khả năng đáp ứng tiêu chuẩn của thị trường nhập khẩu.

Đây đang trở thành một yêu cầu ngày càng rõ nét. Trong 8 tháng đầu năm 2026, Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho biết sẽ tiếp tục đẩy nhanh việc cấp mã số vùng trồng, mã số cơ sở đóng gói, truy xuất nguồn gốc và xử lý các vướng mắc đối với các ngành hàng chủ lực. Bộ cũng cho biết các thị trường nhập khẩu, trong đó có châu Âu và Trung Quốc, ngày càng đặt ra yêu cầu cao hơn về kiểm dịch và tiêu chuẩn hàng hóa.

Từ góc độ logistics, điều này có nghĩa là một chuỗi cung ứng hiện đại không thể chỉ quan tâm đến việc hàng hóa được vận chuyển nhanh hay chậm. Thông tin về hàng hóa, nguồn gốc và điều kiện bảo quản cũng phải đi cùng hàng hóa trong suốt quá trình lưu chuyển.

Sau thu hoạch, cuộc đua giữ giá trị bắt đầu

Với nhiều loại nông sản, thời điểm sau thu hoạch có ý nghĩa đặc biệt quan trọng.

Nếu sản phẩm không được sơ chế, phân loại, đóng gói và bảo quản phù hợp, giá trị hàng hóa có thể suy giảm trước khi bước vào hành trình xuất khẩu.

Đây là lý do logistics nông sản cần được nhìn rộng hơn hoạt động vận tải.

Một chuỗi logistics hiệu quả phải được tổ chức đồng bộ từ vùng nguyên liệu, qua các khâu sơ chế và đóng gói, bảo quản, kho lạnh và trung tâm logistics, sau đó kết nối với những phương thức vận tải phù hợp để đưa hàng hóa tới cảng biển hoặc cửa khẩu. Từ đây, sản phẩm tiếp tục tham gia vào mạng lưới logistics quốc tế trước khi được phân phối tại thị trường nhập khẩu.

Mỗi công đoạn đều có thể tạo ra hoặc làm mất đi giá trị.

Một lô hàng được vận chuyển nhanh nhưng phải chờ lâu tại kho có thể vẫn phát sinh chi phí lớn. Một sản phẩm được bảo quản tốt tại vùng nguyên liệu nhưng bị gián đoạn điều kiện nhiệt độ trong quá trình vận chuyển cũng có thể mất lợi thế khi đến thị trường nhập khẩu.

Bởi vậy, bài toán quan trọng không phải là giảm một khoản chi phí riêng lẻ mà là tối ưu tổng thể cả chuỗi.

Chi phí logistics vẫn là bài toán lớn của nền kinh tế

Chi phí logistics là một trong những vấn đề được đặt ra trong chiến lược phát triển logistics của Việt Nam.

Theo thông tin của Cổng thông tin Logistics Việt Nam, chi phí logistics của Việt Nam hiện được xác định ở khoảng 17% GDP. Tuy nhiên, cần phân biệt rõ: đây là chi phí logistics của nền kinh tế, không phải tỷ lệ chi phí logistics riêng của ngành nông sản.

Sự khác biệt giữa các ngành hàng là rất lớn. Cà phê, gạo hay hạt điều có đặc điểm vận chuyển và bảo quản khác với trái cây tươi. Thủy sản đông lạnh lại có yêu cầu khác hoàn toàn so với hàng khô. Vì vậy, nếu áp một tỷ lệ chi phí logistics chung cho toàn bộ nông sản sẽ dễ dẫn tới cách tính thiếu chính xác.

Điều cần quan tâm hơn là xác định chi phí phát sinh ở từng mắt xích của từng chuỗi giá trị.

Đây cũng chính là khoảng trống dữ liệu mà các doanh nghiệp và cơ quan quản lý cần tiếp tục hoàn thiện nếu muốn đánh giá chính xác sức cạnh tranh của từng ngành hàng.

Chuỗi lạnh quyết định khả năng đi xa

Đối với nông sản tươi, thủy sản và các sản phẩm cần kiểm soát nhiệt độ, logistics còn gắn trực tiếp với khả năng duy trì chất lượng.

Chuỗi lạnh không chỉ bao gồm kho lạnh. Đó là một hệ thống liên tục từ thời điểm sản phẩm được làm mát sau thu hoạch, quá trình lưu trữ, vận chuyển bằng phương tiện chuyên dụng, đóng container lạnh, vận chuyển quốc tế và tiếp tục bảo quản tại thị trường nhập khẩu.

Nếu một mắt xích không đáp ứng yêu cầu, hiệu quả của cả chuỗi có thể bị ảnh hưởng. Trong bối cảnh xuất khẩu rau quả và thủy sản tiếp tục duy trì quy mô lớn, năng lực bảo quản và vận chuyển lạnh vì thế trở thành một phần quan trọng của năng lực cạnh tranh.

Vấn đề này cũng liên quan tới xu hướng chế biến sâu. Khi nông sản được sơ chế hoặc chế biến phù hợp, doanh nghiệp có thể kéo dài thời gian bảo quản, giảm mức độ phụ thuộc vào thời gian vận chuyển và mở rộng thêm lựa chọn về thị trường.

Từ góc độ đầu tư, điều đó mở ra dư địa cho các hệ thống kho lạnh, trung tâm phân phối, cơ sở sơ chế và các dịch vụ logistics chuyên biệt.

Hạ tầng vận tải cần kết nối tốt hơn với vùng sản xuất

Một lô hàng nông sản muốn đi tới thị trường quốc tế thường phải trải qua nhiều chặng vận chuyển khác nhau.

Ở chặng đầu, đường bộ vẫn đóng vai trò quan trọng trong việc kết nối vùng sản xuất với các cơ sở sơ chế, kho và trung tâm logistics. Khi hàng hóa được tập kết với quy mô lớn hơn, đường thủy nội địa, đường sắt và đường biển có thể đóng vai trò quan trọng trong việc giảm áp lực lên vận tải đường bộ.

Vấn đề nằm ở khả năng kết nối giữa các phương thức. Một hệ thống vận tải đa phương thức chỉ thực sự hiệu quả khi các điểm trung chuyển, kho, cảng cạn, cảng biển và mạng lưới đường bộ được tổ chức thành một chuỗi thống nhất.

Chiến lược phát triển dịch vụ logistics Việt Nam thời kỳ 2025 – 2035, tầm nhìn đến năm 2050 đã đặt mục tiêu đưa chi phí logistics xuống còn 10 – 12% GDP, đưa Việt Nam vào nhóm 40 quốc gia đứng đầu về Chỉ số hiệu quả logistics, đồng thời hình thành ít nhất 5 trung tâm dịch vụ logistics hiện đại. Chiến lược cũng đặt mục tiêu đến 2050 tỷ trọng giá trị gia tăng của dịch vụ logistics đạt 7 – 9% GDP và tốc độ tăng trưởng bình quân của ngành 12 – 15% mỗi năm.

Đáng chú ý, trong tháng 3/2026, Bộ Công Thương đã ban hành kế hoạch hành động triển khai chiến lược này. Đến tháng 4, Bộ tiếp tục tổ chức cuộc họp triển khai kế hoạch, cho thấy giai đoạn 2026 đã chuyển từ xây dựng chiến lược sang cụ thể hóa nhiệm vụ thực hiện.

Đây là một chuyển động quan trọng đối với logistics nông sản. Bởi khi hạ tầng logistics được tổ chức theo hướng liên vùng và đa phương thức, các vùng sản xuất sẽ có thêm lựa chọn trong việc đưa hàng hóa tới thị trường.

Thị trường xuất khẩu thay đổi, logistics cũng phải thay đổi

Cơ cấu thị trường xuất khẩu đang đặt ra yêu cầu ngày càng lớn về khả năng tổ chức logistics linh hoạt.

Trong 8 tháng đầu năm 2026, Trung Quốc là thị trường lớn nhất của nông, lâm, thủy sản Việt Nam với kim ngạch 11,2 tỷ USD, tăng 22,1%. Hoa Kỳ đạt 9,4 tỷ USD, giảm 0,4%, trong khi Nhật Bản đạt 3,3 tỷ USD, tăng 2%.

Khoảng cách địa lý, phương thức vận chuyển và yêu cầu kỹ thuật của từng thị trường là khác nhau.

Một lô hàng xuất khẩu sang thị trường gần có thể có nhiều lựa chọn về vận tải hơn so với một lô hàng phải đi qua hành trình biển dài ngày. Hàng tươi lại có yêu cầu khác hàng chế biến. Các thị trường có tiêu chuẩn cao về truy xuất nguồn gốc cũng đòi hỏi doanh nghiệp phải kiểm soát dữ liệu tốt hơn.

Bởi vậy, đa dạng hóa thị trường xuất khẩu phải đi cùng với đa dạng hóa phương án logistics.

Doanh nghiệp không thể chỉ dựa vào một cửa khẩu, một tuyến vận chuyển hoặc một phương thức giao hàng nếu muốn xây dựng chuỗi cung ứng có khả năng chống chịu tốt hơn.

Truy xuất nguồn gốc trở thành một phần của logistics hiện đại

Một điểm đáng chú ý trong năm 2026 là Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã khởi động hệ thống phần mềm truy xuất nguồn gốc từ ngày 1/7/2026. Theo thông tin được công bố tại cuộc họp tháng 9/2026, hệ thống bước đầu nhận được đánh giá tích cực từ các tham tán thương mại tại những thị trường nhập khẩu lớn như Trung Quốc và Hoa Kỳ.

Đây không chỉ là câu chuyện quản lý chất lượng. Trong chuỗi cung ứng hiện đại, dữ liệu về nguồn gốc, vùng trồng, cơ sở đóng gói và quá trình lưu chuyển giúp doanh nghiệp kiểm soát hàng hóa tốt hơn và đáp ứng yêu cầu của thị trường nhập khẩu.

Nói cách khác, dòng dữ liệu đang ngày càng phải đi cùng dòng hàng hóa. Đây cũng là cơ sở để các công nghệ như IoT, cảm biến nhiệt độ, hệ thống quản lý kho và nền tảng quản lý vận tải có thể phát huy hiệu quả trong logistics nông sản.

Logistics xanh sẽ trở thành một phần của năng lực xuất khẩu

Chuyển đổi xanh cũng đang thay đổi cách doanh nghiệp nhìn nhận logistics.

Chiến lược logistics Việt Nam giai đoạn 2025 – 2035 xác định chuyển đổi số và chuyển đổi xanh là một trong những nhóm giải pháp trọng tâm.

Đối với doanh nghiệp xuất khẩu nông sản, yêu cầu xanh hóa có thể tác động tới nhiều khâu, từ phương tiện vận tải, kho bãi, sử dụng năng lượng cho đến cách tổ chức chuỗi cung ứng.

Trong dài hạn, chi phí môi trường và yêu cầu về phát thải có thể trở thành một phần của bài toán cạnh tranh bên cạnh giá vận tải truyền thống.

Điều này đặc biệt đáng chú ý khi các thị trường phát triển ngày càng quan tâm đến dấu chân carbon, tính bền vững và khả năng truy xuất của sản phẩm.

Do đó, logistics xanh không nên được nhìn đơn thuần như một khoản đầu tư để đáp ứng yêu cầu môi trường. Đây có thể trở thành điều kiện để doanh nghiệp duy trì và mở rộng thị trường xuất khẩu.

Từ giảm chi phí đến giữ lại giá trị

Một trong những thay đổi quan trọng nhất đối với logistics nông sản Việt Nam là chuyển từ tư duy “vận chuyển hàng hóa với chi phí thấp” sang “tối ưu toàn bộ chuỗi giá trị”.

Một chuyến xe rẻ hơn chưa chắc đã tạo ra hiệu quả nếu hàng hóa phải chờ lâu.

Một kho có giá thuê thấp chưa chắc có lợi nếu vị trí khiến doanh nghiệp phải phát sinh thêm nhiều chi phí vận chuyển.

Một tuyến vận tải có cước thấp chưa chắc tối ưu nếu thời gian giao hàng dài và làm giảm chất lượng sản phẩm.

Vì vậy, doanh nghiệp cần nhìn tổng thể từ sản xuất, sơ chế, đóng gói, bảo quản, kho vận, vận tải và phân phối.

Đây cũng là lý do logistics ngày càng trở thành một lĩnh vực đầu tư thay vì chỉ là một khoản chi phí.

Những trung tâm logistics đặt gần vùng nguyên liệu, kho lạnh, cơ sở sơ chế và đóng gói, nền tảng quản lý vận tải, hệ thống kho thông minh và các giải pháp kết nối đa phương thức sẽ có vai trò ngày càng lớn trong chuỗi giá trị nông sản.

Bài toán của giai đoạn mới

Năm 2025, nông, lâm, thủy sản Việt Nam đạt kỷ lục 70,63 tỷ USD xuất khẩu. Sau 8 tháng năm 2026, kim ngạch đã đạt 49,3 tỷ USD, trong khi mục tiêu cả năm được đặt ở mức 74 tỷ USD.

Những con số này cho thấy nông sản Việt Nam đã có một nền tảng thương mại đủ lớn để đặt ra yêu cầu cao hơn đối với hệ thống logistics.

Trong giai đoạn mới, câu chuyện không còn chỉ là sản xuất được bao nhiêu và xuất khẩu được bao nhiêu.

Quan trọng hơn là Việt Nam có thể đưa hàng hóa đến thị trường với chi phí hợp lý, chất lượng ổn định, thời gian phù hợp và khả năng truy xuất đầy đủ hay không.

Để làm được điều đó, logistics cần được tính toán ngay từ vùng nguyên liệu, gắn với sơ chế, đóng gói và bảo quản, kết nối với hệ thống kho và trung tâm logistics, đồng thời tận dụng hiệu quả các phương thức vận tải đường bộ, đường thủy, đường sắt và đường biển. Khi hàng hóa tới cảng biển hoặc cửa khẩu, chuỗi logistics cần tiếp tục được duy trì ổn định trên hành trình quốc tế và tại thị trường nhập khẩu.

Đó không còn là câu chuyện của riêng doanh nghiệp vận tải. Đó là câu chuyện của năng lực cạnh tranh của cả ngành nông nghiệp.

Khi chi phí logistics được tối ưu, thời gian lưu chuyển được rút ngắn, tỷ lệ hao hụt được kiểm soát và dữ liệu hàng hóa được minh bạch hơn, giá trị tạo ra từ mỗi đơn vị nông sản cũng có cơ hội được giữ lại nhiều hơn trong chuỗi.

Và đó có lẽ là bước chuyển quan trọng nhất của logistics nông sản Việt Nam: từ một khâu phục vụ xuất khẩu trở thành một cấu phần tạo nên giá trị xuất khẩu.