Tính từ giữa năm 2021 đến giữa năm 2022, giá thép tăng 9 lần, tổng cộng đến 40%. Các loại vật liệu xây dựng khác như: Cát, sạn, xi măng, gạch ngói, đá, nhôm, kính đều tăng đáng kể (gạch ngói tăng từ 8-10%, gạch ốp lát tăng đến 15%...).
Việc tăng giá vật liêu xây dựng có nguyên nhân cả tăng tổng cầu, giảm sút tổng cung và gia tăng giá cả đầu vào trong và ngoài nước.
Tổng cầu vật liệu xây dựng tăng mạnh gắn với quá trình phục hồi và phát triển kinh tế-xã hội sau khi dịch COVID-19 được kiểm soát, với khởi công nhiều dự án đầu tư công quy mô lớn và những dự án bất động sản trên toàn quốc.
Sự thiếu hụt nguồn cung gắn với xung đột Nga - Ukraine (Nga hiện chiếm khoảng 10%, còn Ukraine khoảng 4% nguồn cung thép cho thế giới).
Kinh tế nước ta phụ thuộc nhiều vào nguyên vật liệu nhập khẩu từ bên ngoài. Theo Tổng cục Thống kê, Hiện nay, tỷ lệ chi phí nguyên vật liệu nhập khẩu trong tổng chi phí nguyên vật liệu củ chi phí thép chiếm 12-16% tổng chi phí xây dựng công trình; Chi phí vật liệu xây dựng và trang trí nội ngoại thất chiếm 60-80% giá trị dự toán xây dựng công trình. Nếu giá thép xây dựng tăng 10% thì giá thành xây dựng các công trình sẽ tăng 1-1,5%.
Chi phí xăng, dầu chiếm khoảng 3,52% trong tổng chi phí sản xuất của toàn nền kinh tế và chiếm 1,5% trong tổng tiêu dùng cuối cùng của hộ gia đình. Giá xăng, dầu tăng 10% làm chi phí sản xuất tăng mạnh và khiến chỉ số CPI tăng 0,36%.
Chi phí than chiếm 40 - 45% giá thành sản xuất xi-măng. Bởi vậy, giá vật liệu xây dựng tăng nhanh liên quan trực tiếp tới việc tăng giá xăng dầu và giá than nhập khẩu (giá than nhập khẩu tăng vọt từ 125,25 USD/tấn trong tháng 7/2021 lên 230 USD/tấn tháng 10/ 2021, tức tăng gấp đôi chỉ sau 3 tháng, cũng như giá các loại quặng sắt, giá thép phế liệu để sản xuất trong nước. dầu DO dùng để đốt khi mới sấy lò tăng giá trên 10% và hàng loạt phụ gia dùng trong sản xuất xi-măng cũng tăng giá.
Giá vật liệu xây dựng tăng mạnh đã ảnh hưởng tiêu cực đến chi phí và tiến độ đầu tư của nhiều dự án, công trình và thị trường bất động sản.
Năm 2021 chỉ số giá xây dựng tăng 4.34% so với năm 2020 và trong số hơn 2.000 doanh nghiệp xây dựng chỉ có một số ít đạt doanh thu từ 75 - 80% kế hoạch, số còn lại bị giảm ít nhất 50% doanh thu hoặc chỉ đạt từ 10 - 20% kế hoạch.
Nhiều doanh nghiệp, nhà thầu xây dựng gặp khó khăn trong triển khai hoạt động xây dựng, đặc biệt là việc thực hiện các hợp đồng đã ký kết theo kiểu trọn gói và được lập dự toán từ thời điểm giá vật liêu xây dựng và chi phí đầu vào còn thấp. Ngay các hợp đồng thi công xây dụng ký theo phương pháp hệ số giá điều chỉnh theo chỉ số giá của địa phương công bố (về giá nhân công, máy thi công, nhiên liệu, nhựa đường, thép, cát, đá, xi-măng…), thì cũng gặp khó khăn bởi chỉ số giá xây dựng do địa phương công bố thường không kịp thời, hoặc phản ánh chưa sát với biến động giá của dự án, công trình cụ thể.
Nhiều doanh nghiệp khác thiếu việc làm, xong giá vật liêu xây dựng cao khiến họ gặp khó khăn khi đưa ra giá chào thầu, quá trình đàm phán vì thế bị kéo dài, hoặc các nhà thầu không dám ký hợp đồng trọn gói (bao vật liệu xây dựng) mà chỉ nhận làm công.
Hơn nữa, việc tăng giá nguyên vật liệu xây dựng có thể làm đơn giá xây lắp bị đội lên cao so với dự toán ban đầu, ảnh hưởng đến tổng mức đầu tư công trình theo kế hoạch và nhiều sản phẩm bất động sản tăng giá, khiến cho sức mua xã hội giảm sâu…
Đặc biệt, giá vật liêu tăng sốc khiến các nhà thầu thi công cầm chừng, hoặc dừng thi công, làm chậm tiến độ công trình dự án, để mặc dự án “đắp chiếu”, chấp nhận chịu phạt tiến độ vì càng làm càng lỗ.
Theo Bộ trưởng Bộ Xây dựng Nguyễn Thanh Nghị, giá vật liệu xây dựng biến động mạnh đang gây ảnh hưởng lớn đến các dự án đầu tư công, hoặc hợp tác đầu tư công, nhất là dự án quản lý phức tạp, như dự án cao tốc Bắc Nam khu vực phía Đông giai đoạn 2021-2025.
Nếu tình trạng này còn kéo dài sẽ gây khó khăn, vướng mắc cho công tác lập, quản lý chi phí đầu tư xây dựng, hợp đồng xây dựng của các chủ thể liên quan, ảnh hưởng đến tiến độ thực hiện và công tác giải ngân của các dự án.
Giải quyết hệ lụy tăng giá vật liệu xây dựng không thể khoán trắng cho một bên, mà cần sự linh hoạt và đồng bộ từ các phía liên quan, cụ thể:
Các cơ quan quản lý nhà nước cần linh hoạt hơn trong điều chỉnh đơn giá và nâng vốn so với dự toán phê duyệt ban đầu theo tinh thần Công văn số 2360/VPCP-CN do Phó Thủ tướng Lê Văn Thành ký ngày 15/4/2022; theo đó, Bộ Xây dựng chủ trì, phối hợp các Bộ, ngành, cơ quan liên quan nghiên cứu và hướng dẫn thực hiện điều chỉnh hợp đồng, điều chỉnh giá hợp đồng do ảnh hưởng biến động giá vật liệu đối với các dự án đang triển khai theo quy định của pháp luật. Đồng thời, nghiên cứu ban hành, điều chỉnh, bổ sung cơ chế, chính sách theo thẩm quyền về cơ chế chính sách quản lý giá nguyên, nhiên vật liệu xây dựng; kịp thời báo cáo những vấn đề vượt thẩm quyền.
Các địa phương chủ trì, phối hợp với các cơ quan liên quan thường xuyên theo dõi, bám sát diễn biến của thị trường xây dựng để kịp thời cập nhật, điều chỉnh công bố giá vật liệu xây dựng, chỉ số giá xây dựng cho phù hợp mặt bằng giá thị trường hàng tháng; nâng cao chất lượng dự báo cung cầu vật liệu xây dựng trên địa bàn, khả năng cân đối cung cầu các loại vật liệu xây dựng chủ yếu, chiếm tỉ trọng lớn trong chi phí đầu tư xây dựng các dự án đầu tư xây dựng trên địa bàn trong năm 2022, khắc phục kịp thời tình trạng thiếu hụt nguồn cung, tránh tình trạng lợi dụng thiếu hụt nguồn cung để đầu cơ, tăng giá, trục lợi.
Đồng thời, có thể nghiên cứu tách riêng các hạng mục công việc có sử dụng thép để áp dụng một công thức nhằm phản ánh sát hơn biến động giá của vật liệu xây dựng, qua đó có chia sẻ hài hòa rủi ro giữa Nhà nước và doanh nghiệp để bảo đảm tiến độ, chất lượng thi công xây dựng.
Các công ty cần coi trọng đàm phán bổ sung vào hợp đồng xây dựng các điều khoản về điều chỉnh giá, trượt giá hoặc phương án xử lý khi giá vật liệu nếu xảy ra biến động lớn; đề cao yêu cầu tiết kiệm chi phí sản xuất thông qua tối đa hóa hiệu quả sử dụng, tránh thất thoát nguyên nhiên liệu và đẩy nhanh tiến độ hoàn thiện công trình.
Hơn nữa, cần chủ động đặt hàng với nhà cung cấp vật liệu; tăng cường phối hợp với các hiệp hội nghề nghiệp, các cơ quan quản lý xây dựng chuyên ngành nghiên cứu, chủ động đề xuất các giải pháp để tháo gỡ về vấn đề quản lý chi phí và hợp đồng xây dựng, cũng như đẩy nhanh tiến độ triển khai thực tế chính sách miễn, giảm thuế theo Nghị quyết số 43/2022/QH15 của Quốc hội về chính sách tài khóa, tiền tệ hỗ trợ Chương trình phục hồi và phát triển kinh tế - xã hội và Nghị định 15/2022/NĐ-CP…
Ngoài ra, cần khuyến khích tăng cường sản xuất vật liệu xây dựng trong nước giúp giảm giá thành và đa dạng hóa nguồn cung, tránh phụ thuộc quá mức vào một thị trường và loại nguyên vật liệu…/.
