Lá chắn phòng vệ thương mại trước áp lực cạnh tranh toàn cầu

Áp lực gia tăng khi hàng Việt mở rộng hiện diện toàn cầu

Những con số thống kê mới nhất cho thấy các biện pháp PVTM không chỉ đóng vai trò như “lá chắn” trước làn sóng hàng nhập khẩu giá rẻ mà còn là công cụ hỗ trợ doanh nghiệp Việt Nam ứng phó hiệu quả với các vụ kiện quốc tế, giữ vững thị phần tại các thị trường xuất khẩu chủ lực.

Theo Bộ Công Thương, đến hết tháng 5/2026, hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam đã phải đối mặt với tổng cộng 321 vụ việc điều tra PVTM từ 27 thị trường trên thế giới. Đáng chú ý, chỉ trong 5 tháng đầu năm nay đã phát sinh 21 vụ việc mới, gần bằng tổng số vụ của cả năm 2025. Diễn biến này phản ánh xu hướng các quốc gia ngày càng tăng cường sử dụng các biện pháp chống bán phá giá, chống trợ cấp và tự vệ nhằm bảo vệ sản xuất trong nước trước áp lực cạnh tranh từ hàng nhập khẩu.

Theo Bộ Công Thương, đến hết tháng 5/2026, hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam đã phải đối mặt với tổng cộng 321 vụ việc điều tra PVTM từ 27 thị trường trên thế giới.

Trong bối cảnh đó, việc chủ động xây dựng năng lực phòng vệ thương mại không còn là lựa chọn mà đã trở thành yêu cầu tất yếu đối với cả cơ quan quản lý và cộng đồng doanh nghiệp.

Việt Nam hiện nằm trong nhóm 20 nền kinh tế có quy mô thương mại lớn nhất thế giới. Kim ngạch xuất khẩu liên tục tăng trưởng mạnh trong nhiều năm qua đã giúp hàng hóa Việt Nam hiện diện ngày càng sâu rộng tại các thị trường quốc tế. Tuy nhiên, đi cùng với cơ hội là nguy cơ trở thành đối tượng của các biện pháp bảo hộ thương mại từ nước nhập khẩu.

Thực tế cho thấy nhiều ngành hàng xuất khẩu chủ lực như thép, gỗ, lốp xe, kính nổi, hóa chất hay nhựa thường xuyên nằm trong “tầm ngắm” của các cơ quan điều tra nước ngoài. Riêng ngành gỗ, năm 2025 đã ghi nhận kim ngạch xuất khẩu vượt mốc 17 tỷ USD, lập kỷ lục mới của ngành. Tuy nhiên, quy mô tăng trưởng nhanh cũng kéo theo các cuộc điều tra ngày càng phức tạp. Điển hình là vụ việc hơn 130 doanh nghiệp gỗ dán Việt Nam bị Bộ Thương mại Mỹ điều tra chống bán phá giá và chống trợ cấp vào giữa năm 2025.

Bên cạnh các vụ kiện truyền thống, doanh nghiệp còn phải đối mặt với những yêu cầu mới liên quan đến phát triển bền vững và môi trường. Quy định chống phá rừng của Liên minh châu Âu (EUDR), chính thức áp dụng từ cuối năm 2025, đang tạo ra áp lực lớn đối với ngành gỗ và nhiều lĩnh vực nông sản xuất khẩu. Các yêu cầu về truy xuất nguồn gốc, minh bạch chuỗi cung ứng và chứng nhận phát triển bền vững buộc doanh nghiệp phải đầu tư đáng kể vào hệ thống quản trị và công nghệ.

Không chỉ dừng ở các vụ việc chống bán phá giá hay chống trợ cấp, nhiều quốc gia còn gia tăng điều tra hành vi lẩn tránh thuế, xuất xứ hàng hóa và các quy định kỹ thuật mới. Điều này khiến quá trình xuất khẩu ngày càng đòi hỏi doanh nghiệp phải chuyên nghiệp hơn trong quản trị dữ liệu, minh bạch tài chính và tuân thủ tiêu chuẩn quốc tế.

Theo các chuyên gia thương mại, xu hướng sử dụng các biện pháp PVTM sẽ tiếp tục gia tăng trong những năm tới khi cạnh tranh thương mại toàn cầu ngày càng gay gắt. Điều đó đồng nghĩa với việc các doanh nghiệp Việt Nam cần xem PVTM như một phần trong chiến lược phát triển dài hạn thay vì chỉ ứng phó khi xảy ra vụ việc.

Hoàn thiện hành lang pháp lý, nâng cao sức chống chịu cho nền kinh tế

Ở chiều ngược lại, Việt Nam cũng đang chủ động sử dụng công cụ PVTM để bảo vệ thị trường nội địa trước sức ép cạnh tranh từ hàng nhập khẩu.

Tính đến hết năm 2025, Bộ Công Thương đã khởi xướng điều tra 61 vụ việc PVTM đối với hàng hóa nhập khẩu. Trong đó, 48 biện pháp đã được áp dụng và hiện còn 35 biện pháp đang có hiệu lực. Chỉ trong 5 tháng đầu năm 2026, cơ quan chức năng đã tiếp nhận và xử lý 15 hồ sơ PVTM mới.

Các biện pháp này đang góp phần tạo lập môi trường cạnh tranh bình đẳng cho nhiều ngành sản xuất trong nước như thép, kính nổi, hóa chất, vật liệu xây dựng và chế biến nông sản. Đặc biệt, việc áp dụng thuế chống bán phá giá hay chống trợ cấp đã giúp ngăn chặn hiệu quả tình trạng hàng hóa nhập khẩu giá rẻ gây thiệt hại cho doanh nghiệp nội địa.

Những tác động tích cực của PVTM không chỉ được thể hiện ở khía cạnh bảo vệ sản xuất mà còn mang lại hiệu quả kinh tế - xã hội rõ rệt. Theo thống kê, các doanh nghiệp đang được hưởng lợi từ các biện pháp PVTM tạo ra doanh thu khoảng 600.000 tỷ đồng mỗi năm, duy trì việc làm cho hơn 56.000 lao động trực tiếp và đóng góp khoảng 1.600 tỷ đồng thuế vào ngân sách nhà nước hàng năm.

Nhằm hoàn thiện hành lang pháp lý cho hoạt động phòng vệ thương mại, Bộ trưởng Bộ Công Thương Lê Mạnh Hùng đã giao Cục Phòng vệ thương mại khẩn trương nghiên cứu, xây dựng Luật Phòng vệ thương mại và hệ thống văn bản hướng dẫn thi hành, đồng thời hoàn thiện mô hình quản trị đáp ứng yêu cầu phát triển mới. Theo chỉ đạo của Bộ trưởng, cơ quan chức năng cần "chủ động đánh giá hiệu quả các biện pháp phòng vệ thương mại đang được Việt Nam áp dụng để có cơ sở điều chỉnh, hoàn thiện chính sách trong thời gian tới, phối hợp với các đơn vị liên quan trong việc theo dõi tình hình nhập khẩu, hoạt động của doanh nghiệp FDI và các dấu hiệu bất thường trong thương mại quốc tế".

Song song với việc hoàn thiện thể chế, các cơ quan chức năng cũng đẩy mạnh hỗ trợ doanh nghiệp thông qua các hoạt động cảnh báo sớm, tư vấn pháp lý, hướng dẫn rà soát thuế hàng năm và phối hợp xử lý các vụ kiện quốc tế. Nhiều ngành hàng như cá tra, tôm, lốp xe đã đạt được kết quả tích cực khi bảo vệ thành công mức thuế 0% tại thị trường Mỹ, góp phần duy trì năng lực cạnh tranh và ổn định hoạt động xuất khẩu.

Trong bối cảnh thương mại quốc tế tiếp tục biến động khó lường, phòng vệ thương mại đang ngày càng khẳng định vai trò là một trụ cột quan trọng trong chiến lược phát triển kinh tế của Việt Nam. Không chỉ là công cụ bảo vệ sản xuất trong nước trước các hành vi cạnh tranh thiếu lành mạnh, PVTM còn góp phần tạo nền tảng cho tăng trưởng xuất khẩu bền vững, bảo đảm việc làm, ổn định an sinh xã hội và nâng cao vị thế của doanh nghiệp Việt trên thị trường toàn cầu. Với sự đồng hành của cơ quan quản lý cùng nỗ lực nâng cao năng lực tự vệ của cộng đồng doanh nghiệp, PVTM được kỳ vọng sẽ tiếp tục phát huy hiệu quả như một “lá chắn chiến lược” trong giai đoạn hội nhập sâu rộng sắp tới.