Kỷ nguyên vươn mình của dân tộc: Cơ hội và thách thức

TS. Nguyễn Sĩ Dũng: Xin được hỏi PGS.TS. Đào Duy Quát, với thế và lực sau 40 năm đổi mới mà nước ta đã tích lũy được, có thể nói rằng đây là thời điểm chín muồi để đất nước ta, dân tộc ta bước vào kỷ nguyên mới, kỷ nguyên vươn mình của dân tộc Việt Nam. Đây cũng là bước phát triển tất yếu, hợp quy luật vận động của cách mạng Việt Nam và xu thế phát triển của thời đại. Quan điểm và bình luận của ông về vấn đề này như thế nào?

PGS.TS. Đào Duy Quát: Chúng ta bắt đầu từ khái niệm kỷ nguyên. Bài viết và trong cuộc nói chuyện ở Tiểu ban Văn kiện chuẩn bị cho Đại hội Đảng lần thứ XIV, đồng chí Tổng Bí thư đã đề cập rất nhiều. Nhưng chúng ta nhìn chung đều quan niệm, nói đến kỷ nguyên tức là nói một chặng đường lịch sử phát triển nhất định của dân tộc, của nhân loại. Ở đây tôi muốn nói sự phát triển là về chính trị, kinh tế, xã hội. Kỷ nguyên ấy phải được đánh dấu bằng sự phát triển về chất, tức là từ lượng phải chuyển thành chất mới, phải được đánh dấu bằng những thành tựu trên tất cả các lĩnh vực chính trị, kinh tế, xã hội để tạo ra chất mới là đạt được mục tiêu và chuyển sang kỷ nguyên mới.

Với nhận thức này, Đảng ta trong Cương lĩnh 1991 cũng như Cương lĩnh 2011 đã sử dụng khái niệm kỷ nguyên. Cụ thể, trong lời mở đầu của Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên Chủ nghĩa xã hội năm 1991, Đảng trình bày: Từ 1930, Đảng ta do Chủ tịch Hồ Chí Minh sáng lập, rèn luyện đã lãnh đạo nhân dân Việt Nam vượt qua muôn trùng thách thức và lập nên những thắng lợi vĩ đại. Cuộc cách mạng tháng 8/1945 thành công đã mở ra kỷ nguyên độc lập tự do cho dân tộc Việt Nam. Đảng đã vận dụng khái niệm này và đã trình bày ngay trong phần mở đầu Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên CNXH năm 1991.

Chúng ta thấy chặng đường cách mạng từ khi Đảng ta ra đời năm 1930 đến 1945 đã mở ra cho dân tộc ta kỷ nguyên độc lập tự do. Từ năm 1946 đến 1975, Đảng ta lãnh đạo nhân dân Việt Nam tiến hành sự nghiệp kiến quốc, và đặc biệt là sự nghiệp kháng chiến, thống nhất đất nước, lập nên kỳ tích lịch sử và mở ra kỷ nguyên mới cho dân tộc Việt Nam - kỷ nguyên xây dựng Chủ nghĩa xã hội và bảo vệ Tổ quốc XHCN.

Đến năm 1986, Đảng ta khởi xướng sự nghiệp đổi mới toàn diện đất nước theo định hướng XHCN và hội nhập quốc tế sâu rộng, toàn diện. Sau 40 năm Đổi mới này, như cố Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng và vừa rồi là Tổng Bí thư Tô Lâm đã đánh giá, chúng ta đã đạt được những thành tựu vĩ đại, tạo ra những tiềm lực mới, mạnh, thế lực mới, rất mạnh.

Đáng chú ý, Tổng Bí thư Tô Lâm còn phân tích trong bối cảnh thế giới có 2 đặc điểm rất đáng chú ý là toàn cầu hoá vẫn đang diễn ra, là xu thế không thể đảo ngược, dù có thăng trầm, tức là xu thế hoà bình, hợp tác, phát triển vẫn là rất mạnh. Đặc điểm thứ hai Tổng Bí thư đã chỉ ra là cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn chưa bao giờ gay gắt như bây giờ. Họ có thoả hiệp nhưng cạnh tranh, đối đầu ngày càng gay gắt, quyết liệt trên nhiều lĩnh vực cả chính trị, kinh tế, công nghệ... cạnh tranh vừa lôi kéo, vừa đối đầu ngày càng gay gắt, quyết liệt. Tổng Bí thư có dự báo rất sắc sảo rằng cuộc cạnh tranh chiến lược này có thể kết thúc vào năm 2030. Lúc ấy có thể hình thành thế giới đa cực thay cho thế giới đơn cực xuất hiện sau năm 1991 khi hệ thống CNXH ở Liên Xô và Đông Âu tan rã.

Năm 2030 có thể hình thành thế giới đa cực, vừa tạo ra thách thức mới nhưng cơ hội mới cũng rất lớn. Đối với những quốc gia có trí tuệ, có vị thế, có chính sách đối ngoại đúng đắn sẽ có thể tận dụng, tranh thủ được sức mạnh của thời đại trong điều kiện này.

Nếu biết phối hợp, gắn chặt các điều kiện, tiềm lực, thế lực, vị thế, uy tín của chúng ta với thời cơ chiến lược, chúng ta dứt khoát mở ra và bướt vào kỷ nguyên mới của dân tộc.

Thông điệp, tư tưởng lớn của Tổng Bí thư Tô Lâm đã được Hội nghị 10 Ban Chấp hành Trung ương vừa rồi hoàn toàn nhất trí và quyết định đưa vào văn kiện của Đại hội tới để lãnh đạo toàn Đảng, toàn quân, toàn dân ta thực sự bước vào với khí thế tăng tốc, bứt phá và đổi mới quyết liệt như các cuộc cách mạng để tạo ra bước phát triển bứt phá nhảy vọt. Tôi thấy đây tạo ra một sự hứng khởi chưa từng thấy sau khi có thông điệp của Tổng Bí thư. 

TS. Nguyễn Sĩ Dũng: PGS.TS. Đào Duy Quát đã nêu khá rõ khung khái niệm "kỷ nguyên". Kỷ nguyên là một giai đoạn lịch sử có tính chất mới, đánh dấu bằng sự khác biệt so với trước, bắt đầu với đặc điểm là chuyển từ lượng sang chất. Chúng ta thấy, khi chúng ta từ chế độ nô lệ giành được độc lập thì bắt đầu kỷ nguyên độc lập, tự do của dân tộc. Hiện chúng ta đang sống trong kỷ nguyên số, với tính chất của kỷ nguyên là công nghệ mới, tạo nên sự khác biệt. Kỷ nguyên mới mà dân tộc ta bước vào là "kỷ nguyên vươn mình". Dân tộc này trải qua bao thử thách, khó khăn, bây giờ có một vị thế mới, vươn lên mạnh mẽ, không chỉ phát triển về kinh tế, phát triển về khoa học, công nghệ mà còn vươn lên một vị thế mới trên trường quốc tế. Vị thế mới ấy không phải chúng ta muốn mà thế giới công nhận, cộng đồng quốc tế đặt chúng ta lên vị trí đó. Đấy là khuôn khổ khái niệm.

Thời gian qua, những thông điệp và định hướng về kỷ nguyên mới, kỷ nguyên vươn mình của dân tộc được Tổng Bí thư Tô Lâm đề cập nhiều lần ở nhiều hội nghị, hội thảo khoa học. Đây là những định hướng chiến lược được hình thành trên những cơ sở khoa học vững chắc, có sức thuyết phục, dẫn dắt cao. 

Thưa TS. Nguyễn Văn Đáng, ông có thể bình luận, phân tích rõ hơn luận cứ khoa học, thực tiễn, nhận thức về kỷ nguyên mới theo quan điểm chỉ đạo, gợi mở của Tổng Bí thư cũng như thời điểm chúng ta lựa chọn để tự tin, vững bước vào kỷ nguyên mới?

TS Nguyễn Văn Đáng: Như PGS.TS. Đào Duy Quát đã chia sẻ, cụm từ kỷ nguyên mới rất hay, truyền cảm hứng. Qua theo dõi của tôi, cụm từ này được Tổng Bí thư Tô Lâm sử dụng lần đầu tiên tại cuộc họp Tiểu ban Văn kiện chuẩn bị cho Đại hội Đảng lần thứ XIV vào ngày 13/8. Sau đó, đến ngày 31/10, Tổng Bí thư có bài trình bày trước lớp đào tạo cán bộ chiến lược tại Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh.

Đến thời điểm này, cụm từ "kỷ nguyên mới" rất truyền cảm hứng, được nhân dân đón nhận, tin tưởng. Vấn đề là tại sao cụm từ này, quyết tâm chính trị này được người dân đón nhận hứng khởi như vậy?

Chúng ta nhìn lại lịch sử nhân loại, cụm từ "kỷ nguyên" thường được các nhà nghiên cứu lịch sử và các nhà xã hội học dùng để nhìn lại quá khứ và dùng các đặc điểm vật chất nào đó để xác định một giai đoạn, ví dụ kỷ nguyên đồ đá, kỷ nguyên đồ đồng hay kỷ nguyên công nghiệp, bây giờ là kỷ nguyên công nghệ, kỷ nguyên số. Chúng ta lại dùng "kỷ nguyên" cho tương lai, thể hiện sự khác biệt. Ở đây, chúng ta chủ động xác định khoảng thời gian trong tương lai và ý chí quyết tâm chính trị của lãnh đạo Đảng và Nhà nước thể hiện rằng, trong thời gian tới, chúng ta sẽ có những bước tiến, bước chuyển hết sức rõ rệt về thực tế đời sống kinh tế, xã hội của đất nước.

Khi chúng ta đề ra kỷ nguyên trong tương lai, tại sao lại được cán bộ, đảng viên và cả xã hội hứng khởi tiếp nhận như vậy? Cơ sở nào đem đến sự thuyết phục cho cụm từ này? Vấn đề này đã được các nhà nghiên cứu phân tích rất nhiều trên báo chí, truyền thông và đặc biệt trong các bài trình bày của Tổng Bí thư Tô Lâm tại Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, cũng như tại các hội nghị Trung ương, các cuộc họp sau này. Có rất nhiều cơ sở giúp mọi người quan sát được, cảm nhận được, thuyết phục được mọi người.

Về mặt kinh tế chẳng hạn, sau gần 40 năm đổi mới, chúng ta đã thoát ra khỏi vị trí của một nước nghèo để trở thành nước thuộc nhóm thu nhập trung bình từ những năm 2008-2009. Từ chỗ GDP bình quân đầu người chưa đến 200 USD những năm 1990, đến nay GDP bình quân đầu người đã khoảng 4.300 USD. Đó là sự thay đổi rất rõ rệt, thuyết phục.

Thứ hai, thương mại quốc tế từ chỗ gần như bị cô lập trên trường quốc tế, đến nay chúng ta đã có được các hiệp định thương mại tự do với gần 20 nước và tham gia tất cả tổ chức quốc tế trên thế giới và có quan hệ đối tác chiến lược toàn diện với các siêu cường trên thế giới. Điều đó thể hiện sự hội nhập thế giới rất sâu rộng, chủ động, thành công của Việt Nam.

Về mặt xã hội, đến nay chúng ta đã xóa đói, giảm nghèo rất thành công, được các tổ chức quốc tế như Ngân hàng Thế giới coi là một câu chuyện thành công, đưa tỉ lệ nghèo đói của Việt Nam xuống rất thấp.

Về mặt chính trị, từ cuối những năm 1980 cho đến những năm 1990, hệ thống XHCN ở Đông Âu và Liên Xô sụp đổ. Bất chấp những biến động chính trị rất mạnh mẽ như vậy và thế giới có những cuộc cạnh tranh đa dạng, phức tạp trên bình diện khu vực và toàn cầu, Việt Nam vẫn giữ vững được sự ổn định chính trị trong gần 40 năm vừa qua.

Như vậy, có thể nói, trên mọi phương diện: kinh tế, chính trị, xã hội, đối ngoại, thương mại quốc tế…, chúng ta đều có những bước tiến rất rõ rệt. Không chỉ nhân dân trong nước được thụ hưởng thành quả ấy mà cộng đồng quốc tế cũng thừa nhận. Tất cả chuyển hóa thành trạng thái, tâm thế để người Việt Nam cảm thấy cần có sự bứt phá để vị thế quốc gia lên một tầm cao mới. Chính tâm thế đó của toàn bộ nhân dân Việt Nam khiến cho khi Tổng Bí thư Tô Lâm nêu ra cụm từ "kỷ nguyên mới", sau đó phân tích, bình luận và hướng người dân về tương lai, được người dân đón nhận rất nồng nhiệt, ủng hộ quyết tâm chính trị của Đảng và Nhà nước trong việc thay đổi vị thế quốc gia trong hơn 2 thập kỷ tới, cụ thể hơn là đến giữa thế kỷ XXI, đưa Việt Nam trở thành quốc gia phát triển thu nhập cao. Tức là chúng ta cố gắng vươn lên nhóm quốc gia hạng nhất trên thế giới.

Đây là quyết tâm chính trị rất tham vọng, rất nhiều thách thức sẽ đón đợi chúng ta, nhưng tôi tin những gì đang diễn ra cho thấy đó chính là khát vọng của dân tộc Việt Nam. Sau gần 40 năm đổi mới chúng ta phải bứt phá để vươn lên chứ không thể chùng chình. Cụm từ "kỷ nguyên mới", "kỷ nguyên vươn mình" rất rõ: Phải vươn lên để bứt phá chứ không thể bình bình, tịnh tiến từ từ. Nhìn sang các nước trong khu vực, họ đã đi trước chúng ta và có những bước phát triển rất nhanh trong thời gian tính bằng thập kỷ. Tuy nhiên, sau đó họ rơi vào vòng luẩn quẩn, bẫy thu nhập trung bình. Nếu chúng ta không chủ động, không nhìn thấy thách thức ấy để bứt lên, vươn lên thì chúng ta cũng sẽ rơi vào tình trạng như Malaysia, Indonesia, Thái Lan. Chúng ta có thể tăng GDP bình quân đầu người lên 8.000-9.000 USD nhưng không thể bứt qua được 10.000 USD, tức là chỉ ở mức nước thu nhập trung bình cao, chứ không thể gia nhập nhóm các nước phát triển với GDP bình quân đầu người trên 13.000 USD, chỉ số phát triển con người phải vượt 0,8. Đấy là thách thức.

Chính vì thế, cụm từ "vươn mình" mà Tổng Bí thư Tô Lâm sử dụng rất ý nghĩa, như một sự nhắc nhở, cảnh báo chúng ta phải bứt phá, nếu không chúng ta vẫn có thể phát triển nhưng luẩn quẩn ở mức dưới 10.000 USD/người/năm và không thể gia nhập được nhóm các quốc gia phát triển, không thể hiện thực hóa được tầm nhìn 2045 là thay đổi hẳn vị thế của quốc gia, của dân tộc trên trường quốc tế.

Với những căn cứ hết sức thực tế mà chúng ta quan sát được, cảm nhận được tâm thế xã hội, tôi muốn khẳng định: "kỷ nguyên mới", "kỷ nguyên vươn mình" của dân tộc mà Tổng Bí thư Tô Lâm phát động và nêu ra hiện nay đang được người dân rất quan tâm, đồng tình, ủng hộ, tạo niềm cảm hứng trong toàn hệ thống xã hội. Người dân kỳ vọng Đại hội XIV của Đảng sẽ là dấu mốc để chúng ta thực sự bắt tay vào việc thay đổi vị thế quốc gia trong hơn 2 thập kỷ sắp tới.

TS. Nguyễn Sĩ Dũng: TS. Nguyễn Văn Đáng đã nêu rất rõ căn cứ, cả về khoa học và cả về thực tiễn. Thứ nhất là nền tảng kinh tế của chúng ta vượt qua nước nghèo rồi phát triển rất nhanh, mạnh. Việt Nam là một trong những nền kinh tế phát triển nhanh nhất thế giới. Nếu tính về thu nhập, trong thời gian đổi mới, thu nhập của người dân Việt Nam tăng lên tới 20 lần. Rất ấn tượng!

Căn cứ thứ hai là chúng ta có một hệ thống chính trị hết sức ổn định. Có lẽ ít nước có được hệ thống chính trị ổn định như vậy. Đó là nền tảng vững chắc để làm kinh tế, làm mọi thứ.

Thứ ba là vị thế quốc tế và chính sách ngoại giao. Bây giờ ít có nước nào có được vị thế quốc tế thuận lợi như Việt Nam. Mình gần như hợp tác được với tất cả các nước, mọi tổ chức, có thể làm ăn được với tất cả mọi nơi. Có lẽ chưa bao giờ chúng ta có thể làm ăn với tất cả các nước như bây giờ. Đó là một nền tảng hết sức quan trọng. Bởi vì thực chất chúng ta có thể sản xuất rất nhiều, cái chúng ta cần là thị trường. Bây giờ người nông dân có thể sản xuất bất cứ hoa quả gì, có thể sản xuất số lượng lớn, nhưng vấn đề là có thị trường. Ta có 16 hiệp định thương mại tự do với các nước. Đó là một nền tảng quan trọng.

Một nền tảng TS. Nguyễn Văn Đáng nêu ra là lòng người, đó là cảm hứng của cả một dân tộc. Niềm tự hào dân tộc được khơi dậy. Thực chất đó cũng là sức mạnh rất lớn. Dân tộc Việt Nam đang khơi gợi lại niềm tự hào và ý chí vươn lên.

Thời điểm bắt đầu kỷ nguyên mới hiện được xác định là Đại hội XIV của Đảng. Chúng ta cần tiếp tục có sự chuẩn bị như thế nào để sẵn sàng tâm thế bước vào kỷ nguyên mới? Xin được mời PGS.TS Trần Đình Thiên trả lời câu hỏi này. Đồng thời, ông phân tích, bình luận rõ thêm về tính tất yếu khách quan, tính định hướng, dẫn dắt của Tổng Bí thư liên quan đến đích đến của kỷ nguyên vươn mình cũng như cơ sở định vị mục tiêu đưa đất nước bước vào kỷ nguyên mới.

 
PGS.TS. Trần Đình Thiên: Câu hỏi rất thực tiễn. Thời điểm bắt đầu kỷ nguyên mới hiện được xác định là Đại hội XIV của Đảng; cái này có giá trị định vị. Đó là một sự kiện đánh dấu. Tôi nghĩ đây là một lựa chọn mang tính chất định mốc hành động để phân biệt. Không phải là khi đến đấy chúng ta mới thực sự làm, ngày mùng 1/1 chúng ta bắt đầu làm; không hẳn như vậy. Tuy nhiên, để mà làm rõ điều này, tôi trở lại với ý kiến của các khách mời nói về khái niệm kỷ nguyên mới. Kỷ nguyên mới bao giờ cũng được đặc trưng bằng những tính chất, đặc điểm. Nó định hình một chân dung thời đại cho chúng ta bước vào. Nhưng kỷ nguyên mới của ta có cái khác, đó là "kỷ nguyên vươn mình", tức là một cái kỷ nguyên hành động, tính hành động rất mạnh. TS. Nguyễn Văn Đáng có giải thích tại sao có từ "vươn mình" ở đây. Nó khẳng định rằng ở đây không phải chúng ta định hình một chân dung của thời đại chúng ta sẽ bước vào, mà đây là một thời đại chúng ta sẽ hành động, "vươn mình" khác thường. Chúng ta không đi theo cái thông thường như từ xưa đến nay mà chúng ta "vươn mình". Đất nước đã từng vươn mình nhưng chúng ta sẽ có những cái hành động khác thường để đạt tới những mục tiêu khác thường.

Ở đây, kỷ nguyên mới được xác định bằng những mục tiêu khác thường. Một đất nước với trình độ thu nhập trung bình, phát triển chưa cao nhưng đặt ra những mục tiêu về chuyển đổi số, về thông minh, về phát triển xanh... những mục tiêu cao nhất của loài người. Rồi cách đặt vấn đề dựa vào trí tuệ sáng tạo, thông minh là chính. Đấy là những điều rất cao. Và như vậy đòi hỏi chúng ta phải đúng là kỷ nguyên hành động khác thường.

Có thể nói từ khi đưa ra thông điệp ấy, cũng có nghĩa là chúng ta đã bắt đầu hành động rồi, chứ không phải đến mốc đó chúng ta mới bắt đầu. Tuy nhiên, phấn đấu cho một điều gì đó rất đẹp đẽ thì chắc chắn rất khó. Rất khó thì phải chuẩn bị. Việc lựa chọn mốc Đại hội XIV có ý nghĩa như vậy.

Câu hỏi là chúng ta cần tiếp tục chuẩn bị như thế nào? Việc đó rất quan trọng. Bởi vì nếu mà chúng ta không chuẩn bị đầy đủ về tư duy, về thái độ, về những điều kiện, nguồn lực thì có khi chúng ta lại biến thông điệp đó thành một mơ ước, thành mộng tưởng mà có khi hành động không đủ thì biến thành hoang tưởng. Chúng ta phải đặt vấn đề như thế cho chặt chẽ, logic. Vậy chúng ta phải làm thế nào?

Có lẽ Đại hội XIV của Đảng gắn với một sự kiện đánh dấu nữa. Đó là 40 năm chúng ta đổi mới, đạt được những thành tựu rất lớn, phải nói là những thành tựu chưa từng thấy, chưa từng có. Trong đó có một thành tựu rất ý nghĩa để chúng ta tiếp tục, đó là chúng ta đã chọn được xu thế phát triển và những việc không thể đạt được. Tức là chúng ta khẳng định sự đúng đắn của con đường đi và chính sự đúng đắn bảo đảm cho những thành tựu.

Bây giờ chúng ta tiếp tục điều ấy như thế nào? 40 năm đủ cho chúng ta phát hiện ra bản thân mình. PGS. Đào Duy Quát có nói "vượt qua chính mình", tức là ta phát hiện ra bản thân mình, cái thực lực, cái đà, cái thế ngay lúc đó nhưng cũng đủ cho một bước nhảy vào tương lai không? Có lẽ còn thiếu rất nhiều.

Thứ hai, 40 năm cũng cho thấy có nhiều vấn đề phải giải quyết, nhiều vấn đề còn tồn đọng, nhiều yếu kém và thậm chí là điểm nghẽn của điểm nghẽn chứ không còn là một điểm nghẽn thông thường. Chúng ta nói "ba điểm nghẽn" nhưng bây giờ trong ba điểm nghẽn ấy, có "điểm nghẽn của điểm nghẽn". Tức là chúng ta nhận diện được vấn đề mấu chốt phải tự vượt qua và nếu không vượt qua thì chẳng có kỷ nguyên nào cả, chẳng có vươn mình. Tôi cho là việc chuẩn bị về mặt tâm thế, cho Đại hội XIV chính là chuẩn bị những chuyện như vậy, tức là một tầm nhìn, một tư duy phát triển, định vị bản thân mình cho chuẩn, đối diện với một tương lai mà chúng ta đã xác định đường nét lớn của nó. Đây là những ý của Tổng Bí thư, của Đảng và Nhà nước hiện nay đang triển khai rất nhiều mặt để làm rõ, chuẩn bị cho bước chuyển như vậy.

Logic dẫn dắt của Tổng Bí thư trong chuyện này như thế nào? Tôi thấy có 2 tuyến vấn đề.

Thứ nhất là cách đặt vấn đề chúng ta phải vượt qua chính mình, vượt qua hiện tại như thế nào và thứ hai là chúng ta phải tạo ra chân dung mới của mình khác hẳn như thế nào? Thoát khỏi cái cũ chưa chắc ông đã có cái mới. Và thoát khỏi cái cũ có cái khó chứ không dễ một tí nào. Chúng ta biết là bỏ cơ chế xin-cho khó như thế nào, vẫn còn nhiều lắm, vẫn còn nặng nề lắm. Chưa bỏ được cái ấy thì chẳng có cái mới nào thay cả. Ví dụ như vậy. Ở đây là vượt qua cái cũ và kiến tạo cái mới. Nghị quyết 57 vừa rồi liên quan đến khoa học công nghệ chính là hình dung tương lai, hình dung chúng ta cần phải làm gì. Một cấu trúc thể chế như thế nào cho khoa học công nghệ, cho đổi mới sáng tạo, cho xã hội số, xã hội xanh? Hai việc đó là việc cần phải chuẩn bị từ bây giờ để cái khung cấu trúc, khung thể chế cho sự vận hành vượt cái cũ mà xây mới.

Thứ hai là khi đưa ra những thông điệp đó, Tổng Bí thư có gắn với câu chuyện chuyển đổi số. Lực lượng sản xuất đặt ra vấn đề quan hệ sản xuất, phương thức sản xuất và việc đầu tiên, phát động đầu tiên chính là câu chuyện thay đổi, chính là thể chế Nhà nước, chính là bộ máy Nhà nước. Từ bộ máy Nhà nước mới dẫn đến con người chứ không phải là ngược lại. Lâu nay chúng ta hình như chú trọng đến cá nhân con người theo nghĩa đi chọn người nhiều hơn là thay đổi cấu trúc tổ chức. Hiện nay chính là làm bộ máy trước, cơ chế Nhà nước trước. Tôi cho rằng đấy là việc phải thoát khỏi chính mình, tiên phong dẫn dắt thì sẽ gỡ ra. Đó là một hình mẫu cho sự phát triển của xã hội, đúng với logic của Marx nói: "Lực lượng sản xuất quyết định quan hệ sản xuất", hay gọi là kiến trúc thượng tầng. Bây giờ phải xử lý vấn đề theo một logic ngược, từ cấu trúc Nhà nước xuống đến củng cố quan hệ sản xuất mới và thúc đẩy lực lượng sản xuất. Logic ấy tôi cho là rất đúng. Cách đặt vấn đề xử lý tổ chức bộ máy như là sự chuẩn bị cho Đại hội XIV rất đặc biệt, quan trọng và có ý nghĩa. Một thách thức rất lớn nhưng tạo ra cảm hứng chính ở chỗ này. Tôi cho là cảm hứng mạnh nhất chính là ở chỗ này. Hiện nay nó đang diễn ra một cách thành công bởi nó tạo ra được lòng tin, sự cộng hưởng và đồng thuận quốc gia rất mạnh.

Tôi lại nói lại Nghị quyết 57 như một biểu tượng, tức là bàn đến những câu chuyện gắn những cam kết quốc gia với quốc tế. Chúng ta cam kết là một quốc gia phát thải zero và carbon vào năm 2050, rồi trở thành một đất nước chuyển đổi số, xã hội số, kinh tế số, một Nhà nước số. Rồi là một thực thể hay là thế lực bán dẫn, AI hùng mạnh. Chúng ta đang đặt ra mục tiêu như vậy. Cần phải làm như thế nào? Mấy năm nay chúng ta đang triển khai tất cả, từ tổng thể hệ thống hạ tầng, hạ tầng cứng, hạ tầng mềm, rồi nguồn nhân lực cho tương lai. Hai vế ấy đang được triển khai rất tích cực để định hình một Chiến lược hành động vào năm 2024. Tôi nghĩ rằng đấy là chiến lược để nhảy vào tương lai, để có những hành động khác thường đúng như chúng ta đã xác định: Kỷ nguyên mới chính là kỷ nguyên hành động khác thường.

TS. Nguyễn Sĩ Dũng: Kỷ nguyên vươn mình là vượt qua chính mình. Đất nước chúng ta đã nhiều lần vượt qua chính mình và đã thành công như việc chúng ta đã "đoạn tuyệt" được với cơ chế tập trung quan liêu bao cấp, chúng ta thực hiện ĐỔI MỚI và đang "tấn công" cơ chế "xin-cho". Tôi nghĩ rằng với sự vươn lên, vượt lên chính mình thì cơ chế "xin-cho" sẽ được xử lý trong thời gian sớm để bước vào kỷ nguyên mới.

Tôi thấy PGS.TS. Trần Đình Thiên có ý rất hay là chuẩn bị Đại hội Đảng toàn quốc sắp tới được coi là mốc khởi đầu bước vào kỷ nguyên mới. Bởi vì Đại hội Đảng hợp thức hóa thành Nghị quyết, thành những chủ trương lớn và những việc chúng ta thúc đẩy là chuẩn bị từ bây giờ. Chúng ta có niềm tin là những gì chúng ta làm bây giờ đang đi đúng hướng. Chúng ta vượt lên chính mình và quan trọng nhất là cải cách bộ máy. Nói về thể chế thì bộ máy là quan trọng nhất. Thể chế bao gồm các thiết chế, pháp luật là hệ điều hành các thiết chế đó. Cải cách bộ máy chính là động chạm vào hệ thống đầu tiên.

Nghị quyết mới của Bộ Chính trị về phát triển KHCN và chuyển đổi số của đất nước đang đi theo xu hướng của thời đại, đi theo hướng phát huy lợi thế cạnh tranh. Một trong những lợi thế cạnh tranh lớn nhất của chúng ta là "cái đầu" của người Việt, tư duy của người Việt. Với cuộc cách mạng này, chúng ta vừa đi đúng hướng của thời đại, vừa phát huy thế mạnh của người Việt. Đối với cuộc cách mạng lần thứ 4, cuộc cách mạng số và trí tuệ nhân tạo, chúng ta đang bắt kịp định hướng của thời đại. Chúng ta không lỡ nhịp và chúng ta đi theo mô hình mà Việt Nam có thể phát huy được thế mạnh. Đó là mô hình Nhà nước kiến tạo và phát triển. Đảng, Nhà nước dẫn dắt chứ không phải thị trường dẫn dắt. Đó là nền tảng để chúng ta có rất nhiều hy vọng.

Các nội dung liên quan đến kỷ nguyên mới từ đầu tọa đàm đã được các vị khách mời phân tích khá tường tận, đa chiều. Thưa GS.TS. Vũ Minh Khương, từ quan sát của ông, với những bài học thành công và thất bại của các quốc gia, với bối cảnh quốc tế và khu vực hiện nay, ông đánh giá như thế nào về những thông điệp và định hướng của Tổng Bí thư Tô Lâm? Theo ông, những điểm nhấn phát triển nổi bật trong nhiệm kỳ này là gì?

GS.TS. Vũ Minh Khương: Các ý kiến được trình bày rất toàn diện và sắc bén. Từ Singapore, tôi muốn chia sẻ suy nghĩ của bản thân. Đó là thông điệp của Tổng Bí thư Tô Lâm vừa có tính chiến lược, vừa có tính đột phá. Tính chiến lược là sự lựa chọn quả cảm đưa đất nước tiến lên ở mức độ cao vượt bậc trong thời gian tới. Rõ ràng, ngày mai chúng ta phải nhìn lại những gì đã làm ngày hôm nay. Lựa chọn của người lãnh đạo rất quan trọng, quyết định một dân tộc đi lên hay đi xuống, đi lên nhanh hay đi lên bao xa... phải quyết định đúng đắn. Quyết định sai thì đi xuống và đi xuống nhanh, xuống xa. Đó là thực tế nghiên cứu từ lịch sử của nhân loại cũng như thực tiễn gần đây của chúng ta. Tính chiến lược trong thông điệp của Tổng Bí thư Tô Lâm và lãnh đạo Đảng, Nhà nước Việt Nam trong thời gian vừa qua là rất đáng quý, có những điều rất kỳ vĩ. Ở Singapore, chúng tôi rất trân trọng.

Thứ hai là tính đột phá: Ba thuộc tính của đột phá tôi nhận thấy rất hay. Thứ nhất là đánh vào xúc cảm của con người, làm cho lòng người trỗi dậy. Tôi thấy lần đầu tiên người Việt Nam như tìm thấy "nỏ thần" của mình, đó là tinh thần dân tộc muôn người như một. Điểm thứ hai là chúng ta nắm xu thế của thời đại. Thời đại đi nhanh và chúng ta nắm rất nhanh, giống như xuôi chiều gió để đi. Thuộc tính thứ ba của đột phá là chọn thiết chế, để tạo ra sức mạnh cộng hưởng, sức mạnh nội sinh, càng đánh càng mạnh, càng đánh càng thắng. Đó là tinh thần của Điện Biên Phủ.

Thông điệp của Tổng Bí thư rất rõ ràng. Điểm đặc sắc trong thông điệp của Tổng Bí thư không chỉ là nội dung mà còn cả hành động. Cuộc điện đàm của Tổng Bí thư với Thủ tướng Singapore tuần trước rất ấn tượng. Lãnh đạo Singapore rất trân trọng và mời Tổng Bí thư sang thăm Singapore trong thời gian sớm nhất. Hay các chuyến thăm của Tổng Bí thư sang các nước thể hiện một nhà lãnh đạo vì dân vì nước, nỗ lực mở ra kỷ nguyên mới. Người Việt Nam ở xa Tổ quốc như tôi cảm thấy vô cùng tự hào và có niềm tin.

Có bốn đặc trưng để đưa một dân tộc đi đến thành công: Trước hết là xúc cảm dân tộc. Nói về kỷ nguyên mới, tôi muốn lựa chọn ngày 1/12 khi Tổng Bí thư phát biểu tại Hội nghị toàn quốc quán triệt, triển khai tổng kết thực hiện Nghị quyết số 18/NQ-TƯ trực tiếp đến 14.500 điểm cầu và 1,3 triệu cán bộ, đảng viên tham dự. Đây là thông điệp rất lớn của Việt Nam. Đây cũng là câu chuyện kỳ vĩ, dấu mốc để lịch sử và thế hệ tương lai ghi nhận.

Tiếp theo là tính khai sáng. Các cuộc cải cách của các nước đều coi trọng sự khai sáng, nắm bắt xu thế thời đại. Tôi rất mong một ngày nào đó, Việt Nam trở thành tâm điểm, là ngọn hải đăng để thế giới học hỏi.

Điểm thứ ba chúng ta đang cùng bàn để tiến lên phía trước là cải cách xây dựng bộ máy công quyền ưu tú.

Điểm thứ tư là kiến tạo. bằng những hành động cụ thể. Ví dụ như việc khai trương tuyến tàu điện ngầm ở TPHCM tạo ra khí thế phấn khởi trong nhân dân. Mỗi công trình như vậy là sự giáo dục vô giá, chúng ta đầu tư giáo dục bằng chính những hành động cụ thể, bằng những công trình cụ thể.

Tôi muốn nhấn mạnh thêm về chữ "vươn mình". "Vươn mình" khiến tôi liên tưởng đến hình tượng Thánh Gióng và liên quan đến 3 điểm của Thánh Gióng. Thứ nhất là phải tìm đến người tài, vượt ra khỏi suy nghĩ thông thường, phải suy nghĩ đột phá; thứ hai là phải dựa vào dân; thứ ba là dựa vào thế hệ trẻ. Tính thực tế của Việt Nam trong hai thập kỷ tới hoàn toàn có thể đạt được, vì chúng ta đã có vị thế và tiềm lực rất tốt. Việt Nam chuẩn bị khá tốt để bước vào công cuộc này. Tuy nhiên, cũng không hề đơn giản vì có nhiều vấn đề chúng ta phải vượt qua. Khi thực hiện cải cách quyết liệt, cần phải rất chú ý đầu ra và kết quả hơn là nguồn cung. Những tiêu chí đã rất rõ, lòng dân có tăng lên không, năng suất lao động tăng lên, môi trường trong sạch hơn... tất cả đều phải đo kết quả đầu ra để dân tộc đi đến phồn vinh, tiến tới mốc 2045. Đây là những việc chúng ta có thể đo đếm được để so sánh. Một ví dụ tôi thấy rất hay là việc đưa Nguyễn Xuân Son vào đội tuyển quốc gia Việt Nam. Điều đó làm cho mọi người cảm thấy có trách nhiệm với quê hương, đất nước và cũng tự vươn lên học tập người giỏi. Cũng như việc chúng ta mời gọi các nhà đầu tư nước ngoài vào Việt Nam để cộng hưởng hơn trong bối cảnh của từng lĩnh vực cụ thể.

TS. Nguyễn Sĩ Dũng: GS. Vũ Minh Khương đã đưa ra thông điệp rất truyền cảm hứng, cũng như những vấn đề rất hay và đáng quan tâm. Thực chất thông điệp, tầm nhìn của Tổng Bí thư về kỷ nguyên vươn mình của dân tộc, theo GS. Khương đạt được mấy thứ.

Thứ nhất là truyền cảm hứng, gọi là năng lực cảm hứng của cả dân tộc, cảm xúc của dân tộc. Đánh giá này tôi nghĩ là đúng. Có lẽ chúng ta ngồi đây trong lòng cũng rạo rực khi dân tộc mình đến kỷ nguyên vươn mình.

Tiếp theo là đi cùng thời đại, bước cùng thời đại. Chúng ta đang bước cùng thời đại. Nếu trên thế giới mọi người sử dụng Gemini, ChatGPT thì chúng ta đều có trong điện thoại của mình.

Tôi cũng định nói đến hình tượng Thánh Gióng. Đúng là có rất nhiều thông điệp gắn với hình tượng của Thánh Gióng. Vươn mình là phải vươn mình như Thánh Gióng, cái đó nằm trong văn hóa, trong kỳ tích của dân tộc mình, là một thông điệp. Ý thứ hai mà GS. Khương cũng gửi gắm qua hình tượng Thánh Gióng là phải tin tưởng lớp trẻ, những người đưa điện thoại hay phần mềm là làm được luôn, không phải hướng dẫn đến vài tiếng đồng hồ mà không làm được. Thánh Gióng rất trẻ, thành thử tin tưởng lớp trẻ rất quan trọng. Ý thứ ba là sự ủng hộ, đóng góp của dân. Bây giờ nếu cứ dựa vào đầu tư công quả thực rất khó, tiền ngân sách chúng ta có hạn. Nuôi Thánh Gióng phải tất cả dân làng, mọi người đều góp cơm gạo.

Rõ ràng muốn tăng tốc bức phá trong kỷ nguyên mới thì vai trò lãnh đạo của Đảng có ý nghĩa tiên quyết. Từ khi thành lập Đảng đến bây giờ chúng ta thấy vai trò của Đảng rất quan trọng, từ đổi mới đến các quyết sách gắn liền với sự phát triển của Đảng. Tuy nhiên thực tiễn cách mạng cho thấy, trong mỗi giai đoạn mới cũng đặt ra yêu cầu mới. 

Xin được hỏi PGS.TS Đào Duy Quát, thời đại vươn mình đang đặt ra những vấn đề và đòi hỏi như thế nào đối với Đảng trong đổi mới phương thức lãnh đạo, nâng cao năng lực lãnh đạo, cầm quyền, sức chiến đấu, bảo đảm Đảng là người cầm lái vĩ đại, thực sự là hạt nhân trí tuệ trong bộ máy lãnh đạo, cầm quyền?

PGS.TS. Đào Duy Quát: Trong lịch sử 94 năm qua đã khẳng định sự lãnh đạo đúng đắn và sáng suốt của Đảng mới là nhân tố quyết định mọi thắng lợi của cách mạng. Tôi muốn nhấn "sự lãnh đạo đúng, trúng" chứ không phải lãnh đạo chung chung. Cách đặt vấn đề của TS. Nguyễn Sĩ Dũng rất quan trọng, đây là vấn đề cốt tử. Đúng là tất cả khát vọng vươn mình của cả dân tộc để đạt được mục tiêu lịch sử vào năm 2045, thì nhân tố phải quan tâm hàng đầu là Đảng ta phải tự vươn mình lên, tự xây dựng và chỉnh đốn để thực sự trở thành Đảng của trí tuệ, Đảng của đạo đức, Đảng gắn bó máu thịt với nhân dân, với dân tộc. Gần đây, Tổng Bí thư Tô Lâm cũng nhấn rất kỹ việc xây dựng, chính đốn Đảng là nhiệm vụ then chốt trong khi đặt nhiệm vụ phát triển kinh tế là trung tâm. Chúng ta đều biết xây dựng Đảng phải cả về chính trị, tư tưởng, đạo đức, cả về tổ chức, cán bộ, Đảng phải mạnh trên tất cả các lĩnh vực.

Nếu Đảng mạnh về chính trị tức là quyết định đúng, và tổ chức thực hiện tốt thì có sức thuyết phục để tạo sự nhất trí trong toàn Đảng và tạo sự đồng thuận trong toàn dân, tập hợp được sức mạnh của toàn dân tộc.

Xây dựng Đảng về đạo đức là thực sự phải là tấm gương về đạo đức, cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư.

Chúng ta thấy khóa XIII xử lý rất nhiều cán bộ đảng viên các cấp, kể cả cán bộ chủ chốt vi phạm kỷ luật phải xử lý. Thứ hai, trước đây lấy người để bố trí việc nên bộ máy cứ phình ra liên tục. Rõ ràng vấn đề đặt ra hàng đầu là Đảng phải tự chỉnh đốn mình quyết liệt, đồng bộ để thực sự trở thành bộ tham mưu chính trị, là trí tuệ, là văn minh như Bác Hồ nói.

Trước hết trong sự nghiệp xây dựng Đảng, lần này phải tiến hành đồng bộ tất cả các việc đó, thực hiện Nghị quyết XII về xây dựng, chỉnh đốn Đảng và kết luận của Trung ương khóa XIII về việc này. Đảng phải tự đổi mới phương thức lãnh đạo của mình, không thể lãnh đạo theo cách cũ nữa, bởi vì tình hình mới, yêu cầu mới, khát vọng rất cao, mục tiêu nhiệm vụ rất lớn và đối tượng lãnh đạo cũng ở một trình độ rất mới và có điều kiện rất khác. Bây giờ không đổi mới phương thức lãnh đạo của mình, vẫn còn bao biện, vẫn còn làm thay, buông lỏng, vẫn còn không thuyết phục rồi không là tấm gương thì không thể đưa dân tộc vươn mình trong kỷ nguyên mới.

Vấn đề rất lớn hiện nay được đặt ra cấp thiết cùng với quá trình "vừa chạy vừa xếp hàng" về cải cách tinh gọn bộ máy, thì cũng phải làm rất quyết liệt, rất khẩn trương việc đổi mới phương thức lãnh đạo của từng cấp ủy, của từng bí thư đến từng đảng viên, từng tổ chức đảng. Phương thức lãnh đạo là phương thức cơ bản, là nguyên tắc cơ bản xác định phương thức lãnh đạo là Đảng lãnh đạo bằng cách quyết định cương lĩnh, đường lối, chính sách. Sau khi quyết định thì thuyết phục và nêu gương thực hiện. Đảng lãnh đạo bằng kiểm tra hệ thống chính trị trong tổ chức thực hiện đường lối, Đảng không làm thay. Sau khi quyết định, thuyết phục người ta nhất trí, tự giác, tự nguyện thực hiện thì Đảng phải lãnh đạo để hệ thống cơ quan nhà nước thể chế hóa nghị quyết ấy bằng luật, nghị định, bằng các cơ chế chính sách.

Và một phương thức lãnh đạo rất quan trọng là thuyết phục, nêu gương. Hiện nay muốn lãnh đạo để toàn Đảng một ý chí, toàn dân đồng thuận với nhiệm vụ khổng lồ là vươn mình trong kỷ nguyên mới, thì theo tôi phải đổi mới phương thức lãnh đạo công tác tư tưởng. Phải thực sự nắm được tâm tư, tình cảm, những bức xúc cụ thể của từng ngành, từng cán bộ, đảng viên và nhân dân. Tổng Bí thư đã nói ngay từ khi Đảng ra nghị quyết phải rất ngắn gọn, rõ vấn đề phải làm, rõ ý nghĩa, rõ cách làm. Và khi truyền đạt, người truyền đạt phải nói rõ cả tư tưởng, tình cảm để truyền được cảm xúc. Chúng ta có cả hệ thống tư tưởng, binh chủng tư tưởng rất lớn như hệ thống các trường chính trị, hệ thống báo chí truyền thông, hệ thống báo cáo viên. Nếu thực sự có chất lượng, biết truyền cảm hứng và đặc biệt mọi đảng viên biết thuyết phục, biết nêu gương trước quần chúng thì tôi nghĩ đổi mới phương thức hiệu quả.

Hiện nay tinh gọn bộ máy là cuộc cách mạng nhưng tôi nhấn luôn là bộ máy này được tinh gọn không thể cơ học. Tôi rất đồng tình là không nên cơ học rút được bao nhiêu mà phải thực sự tổ chức một bộ, một cục, một vụ hợp lý, phù hợp với thực tiễn hiện đang diễn ra và có một cơ chế vận hành hiệu quả. Theo tôi giảm đầu mối chỉ là cách cơ học. Cần tập trung phương thức lãnh đạo để chúng ta tinh gọn một cách khoa học, để có bộ máy với cơ chế vận hành trơn tru, chứ không phải để có các đầu mối dẫn đến nhiều tầng nấc, cản trở các địa phương, các cấp, các doanh nghiệp.

Ý thứ hai là tinh giản rồi, nhất là tinh giản bộ máy con người thì đáng lo nhất hiện nay là người giỏi, người tốt có khi lại ra và người lười biếng, bất tài ở lại. Tổng Bí thư trong bài nói có nhắc mấy câu của Lenin "Tôi sẵn sàng đánh đổi hàng chục anh Bolsevik kiêu ngạo để lấy một chuyên gia tư sản".

Tôi rất đồng tình ý của các ông Vũ Minh Khương và Nguyễn Sĩ Dũng. Đúng là hiện nay trong thời đại công nghiệp 4.0, đòi hỏi rất nhiều tài năng công nghệ, thế nên lãnh đạo lực lượng này không nhất thiết phải là đảng viên, phải là tri thức giỏi, yêu nước. Trong tổ chức bộ máy cán bộ ở một số lĩnh vực, kể cả giáo dục khoa học, cứ phải lên cấp vụ nên bộ máy không thể thu được tài năng. Ngay ngành tư tưởng, công tác tư tưởng cũng là một nghề, một ngành khoa học nên phải được đào tạo. Bác Hồ trước đây đã tập hợp rất nhiều nhân tài không phải đảng viên mà có công xây dựng nhà nước phát triển, vượt qua thử thách, lập những chiến công.

Tôi muốn nói lại, trọng tâm hiện nay là Đảng này phải tự đổi mới và chỉnh đốn, phải tự vươn mình lên cho xứng tầm lãnh đạo một dân tộc, để thực hiện cho được khát vọng. Tự đổi mới và chỉnh đốn cả về chính trị, tư tưởng, đạo đức, tổ chức và cán bộ. Trên hết phải đổi mới phương thức lãnh đạo, ra nghị quyết cho trúng, cho đúng và đọc dễ hiểu. Khi truyền đạt, quán triệt thì đi vào lòng người. Thứ hai, phương thức lãnh đạo về cán bộ là một khoa học, phải để bộ máy tinh gọn nhưng vận hành trơn tru, có hiệu lực, hiệu quả. Cuối cùng chọn con người thì lấy các nhiệm vụ, công việc của từng vị trí để chọn người có đức, có tài đáp ứng nhiệm vụ, thậm chí không nhất thiết phải là đảng viên.

TS. Nguyễn Sĩ Dũng: PGS. Đào Duy Quát nêu vấn đề rất sâu. Tóm lại, phải đổi mới sự lãnh đạo của Đảng, đặc biệt là phương thức lãnh đạo, trong đó Đảng lãnh đạo nhưng không làm thay, lãnh đạo bằng cương lĩnh, chủ trương, đường lối và những chính sách lớn. Và quan trọng là giám sát và kiểm tra. Còn muốn lãnh đạo lôi cuốn, thuyết phụ