Kinh tế tầm thấp: Động lực tăng trưởng mới từ bầu trời

Cơ hội tái cấu trúc các ngành kinh tế thực

Kinh tế tầm thấp được định nghĩa là toàn bộ các hoạt động kinh tế diễn ra trong không gian bầu trời dưới một độ cao nhất định, vận hành dựa trên các nền tảng công nghệ lõi như máy bay không người lái (UAV), phương tiện bay điện cất hạ cánh thẳng đứng (eVTOL), trí tuệ nhân tạo và hạ tầng dữ liệu số.

Trên thế giới, các cường quốc như Mỹ, Trung Quốc, Hàn Quốc và Singapore đã sớm đưa lĩnh vực này vào chiến lược quốc gia, coi đây là một lực lượng sản xuất mới đầy sức mạnh nhờ sự chín muồi của công nghệ pin, cảm biến và kết nối tốc độ cao.

Dưới góc nhìn học thuật, PGS.TS Phạm Văn Hồng, Hiệu trưởng Trường Kinh tế Phenikaa thuộc Đại học Phenikaa, nhận định kinh tế không gian tầm thấp đang được nhiều quốc gia xem là động lực tăng trưởng mới trong kỷ nguyên kinh tế số. Điểm hấp dẫn của mô hình này không chỉ nằm ở việc mở rộng không gian phát triển theo chiều dọc, mà còn ở khả năng tái cấu trúc nhiều ngành kinh tế truyền thống theo hướng công nghệ hóa, số hóa, thông minh hóa và xanh hóa.

Theo đánh giá chung từ cộng đồng doanh nghiệp, nếu được định hướng và đầu tư bài bản, kinh tế tầm thấp tại Việt Nam có thể đạt quy mô khổng lồ lên tới 10 tỷ USD và tạo ra khoảng 1 triệu việc làm chất lượng cao vào năm 2035.

Sức hút của thị trường tỷ USD này nằm ở phạm vi ứng dụng cực kỳ rộng lớn và có nhu cầu thực tế rất cao tại Việt Nam. Trong nông nghiệp, drone thông minh có thể tối ưu hóa việc phun thuốc, giám sát sâu bệnh và đo độ ẩm với độ chính xác tuyệt đối. Trong logistics, UAV đóng vai trò giải bài toán giao hàng chặng cuối, cắt giảm chi phí vận chuyển và kết nối luồng hàng hóa đến các vùng sâu, vùng xa, hải đảo một cách nhanh chóng.

Đối với quản lý đô thị, công nghệ này hỗ trợ giám sát giao thông, kiểm tra hạ tầng cầu đường, lưới điện, cảnh báo thiên tai, và xa hơn nữa là vận tải hành khách đô thị bằng eVTOL nhằm giảm tải hoàn toàn cho giao thông mặt đất. Việt Nam với tốc độ tăng trưởng thương mại điện tử đột phá và làn sóng chuyển đổi số mạnh mẽ đang sở hữu những điều kiện lý tưởng nhất để thương mại hóa chuỗi công nghệ này.

Tháo gỡ nút thắt hạ tầng thử nghiệm

Một trong những tín hiệu đáng mừng nhất là năng lực nội tại của các doanh nghiệp nội địa đã có những bước tiến dài. TS. Võ Xuân Hoài, Phó giám đốc Trung tâm Đổi mới sáng tạo quốc gia (NIC), tiết lộ một thông tin đầy lạc quan rằng qua khảo sát mạng lưới đổi mới sáng tạo, các doanh nghiệp trong nước hiện đã làm chủ được khoảng 80% công nghệ sản xuất UAV và thiết bị bay không người lái. Những mắt xích còn lại phụ thuộc vào nguồn nhập khẩu chủ yếu chỉ nằm ở nhóm chip chuyên dụng và động cơ cánh.

Tuy nhiên, làm chủ công nghệ chế tạo mới chỉ là điều kiện cần, thách thức lớn hơn lại nằm ở điều kiện đủ, đó là đưa sản phẩm từ phòng thí nghiệm vào môi trường vận hành thực tế. TS. Võ Xuân Hoài thẳng thắn chỉ ra điểm nghẽn lớn khi nhiều doanh nghiệp Việt Nam dù có khả năng làm ra thiết bị nhưng lại hoàn toàn thiếu các khu vực bay thử nghiệm đủ quy mô để đánh giá tính an toàn kỹ thuật trước khi thương mại hóa.

Thực trạng này buộc không ít doanh nghiệp phải lặn lội tìm đến Hàn Quốc, Israel hoặc các quốc gia châu Âu để thử nghiệm sản phẩm, làm kéo dài thời gian và tăng chi phí cơ hội. Để giải quyết nút thắt hạ tầng chuyên dụng này, NIC đang nghiên cứu đầu tư hệ thống phòng thí nghiệm dùng chung, bao gồm các hạng mục đắt đỏ như buồng khí động học phục vụ kiểm định thiết bị bay.

Bên cạnh hạ tầng kỹ thuật, rào cản lớn nhất kìm hãm mạch máu của ngành kinh tế mới này chính là khoảng trống về mặt thể chế. PGS.TS Phạm Văn Hồng phân tích, dù Việt Nam đã có các quy định quản lý vùng trời và phương tiện bay, nhưng chúng ta vẫn đang thiếu một chiến lược quốc gia tổng thể dành riêng cho kinh tế tầm thấp. Các quy định hiện hành mới chỉ tập trung vào khía cạnh kiểm soát an ninh, quốc phòng, mà chưa bao quát được các hoạt động thương mại, kinh tế và công nghệ.

Đặc biệt, việc thiếu vắng một cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) cho các mô hình dịch vụ mới như drone logistics đang khiến doanh nghiệp gặp khó trong việc chứng minh hiệu quả, thu hút dòng vốn đầu tư và đưa sản phẩm ra thị trường. Lịch sử kinh tế quốc tế cho thấy, sự thành công của các ngành công nghiệp mới luôn đòi hỏi thể chế phải đi trước một bước để kiến tạo không gian phát triển và kiểm soát rủi ro.

Kinh tế tầm thấp không còn là câu chuyện viễn tưởng mà đã trở thành một thực thể kinh tế hiện hữu đầy sống động, là mắt xích kết nối hoàn hảo giữa thế giới số và thế giới thực. Để không bỏ lỡ chuyến tàu công nghệ này, Việt Nam cần sớm ban hành một hành lang pháp lý minh bạch, cởi mở, triển khai mạnh mẽ các khu vực bay thử nghiệm và thiết lập hạ tầng quản lý không lưu hiện đại dựa trên mạng 5G, 6G.

Khi bầu trời tầm thấp được khai thông bằng một tư duy quản lý linh hoạt đó sẽ là lúc nền kinh tế Việt Nam tìm thấy một động lực tăng trưởng mới, cất cánh mạnh mẽ trong thập niên tới.