Kinh nghiệm quốc tế trong phát triển Sở giao dịch hàng hóa

Đa dạng mô hình sở hữu, tăng năng lực phát triển thị trường

Đối với Việt Nam, kinh nghiệm từ Hoa Kỳ, Anh, Singapore và Trung Quốc đặt ra yêu cầu hoàn thiện khuôn khổ pháp lý cho thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh, trong đó cần xác định rõ mô hình sở hữu, quyền quản trị và trách nhiệm giám sát của các chủ thể liên quan.

Một xu hướng đáng chú ý trên thị trường quốc tế là chuyển đổi Sở giao dịch hàng hóa từ mô hình tổ chức thành viên sang doanh nghiệp hoạt động vì lợi nhuận. Mô hình công ty cổ phần hoặc công ty đại chúng giúp các Sở giao dịch tăng khả năng huy động vốn, chủ động đầu tư công nghệ và mở rộng hoạt động kinh doanh.

CME Group của Hoa Kỳ là ví dụ tiêu biểu. Tổ chức này chuyển đổi mô hình hoạt động vào năm 2000, niêm yết cổ phiếu năm 2002 và mở rộng quy mô thông qua các thương vụ sáp nhập, mua lại. Hiện tập đoàn sở hữu và vận hành các thị trường giao dịch lớn gồm CME, CBOT, NYMEX và COMEX. Việc tập hợp nhiều thị trường trong cùng một tập đoàn tạo điều kiện mở rộng hoạt động và tăng cường kết nối hạ tầng giao dịch.

Một mô hình khác là tổ chức Sở giao dịch trong tập đoàn hạ tầng thị trường. Sở giao dịch kim loại London (LME) thuộc LME Holdings, doanh nghiệp do Hong Kong Exchanges and Clearing (HKEX) sở hữu 100% từ năm 2012. Cấu trúc này cho phép LME hoạt động chuyên biệt trong lĩnh vực kim loại, đồng thời nằm trong hệ thống quản trị của tập đoàn mẹ.

Việc kết nối hoạt động giao dịch với thanh toán bù trừ, dữ liệu và công nghệ cũng là một đặc điểm quan trọng của các tập đoàn hạ tầng thị trường. Chẳng hạn, Deutsche Börse Group sở hữu Eurex Clearing, trong khi London Stock Exchange Group sở hữu tổ chức thanh toán bù trừ LCH. Mô hình này tạo điều kiện chia sẻ nguồn lực tài chính, công nghệ và kinh nghiệm quản trị, song đòi hỏi cơ chế phân định chức năng và kiểm soát xung đột lợi ích rõ ràng.

Bên cạnh mô hình doanh nghiệp tư nhân và tập đoàn đa quốc gia, Nhà nước vẫn có thể tham gia cơ cấu sở hữu Sở giao dịch hàng hóa với những mức độ khác nhau. Tại Hồng Kông, chính quyền thông qua Exchange Fund nắm khoảng 6,17% cổ phần HKEX. Tại Singapore, một chủ thể gắn với Nhà nước nắm khoảng 23,35% cổ phần SGX nhưng không có quyền biểu quyết.

Trong khi đó, tại Dubai, DMCC nắm 67% cổ phần Sở giao dịch vàng và hàng hóa Dubai (DGCX). Tại Ethiopia, Sở giao dịch hàng hóa (ECX) được Chính phủ đầu tư thành lập, kết hợp sự tham gia của khu vực tư nhân trong giao dịch và quản trị.

Những trường hợp này cho thấy sự tham gia của Nhà nước không có một khuôn mẫu cố định. Tỷ lệ sở hữu, quyền biểu quyết và mức độ tham gia quản trị có thể được thiết kế khác nhau tùy theo định hướng phát triển thị trường. Hình thức pháp lý doanh nghiệp cũng không quyết định hoàn toàn mức độ can thiệp của Nhà nước. Sở giao dịch hàng hóa Quảng Châu (GFEX) tại Trung Quốc hoạt động theo mô hình công ty cổ phần nhưng chịu sự giám sát chặt chẽ của cơ quan quản lý.

Hoàn thiện pháp lý, phân định rõ quyền sở hữu và giám sát

Từ kinh nghiệm quốc tế, Việt Nam cần xác định mô hình sở hữu Sở giao dịch hàng hóa trên cơ sở điều kiện thực tế, năng lực tài chính, khả năng quản trị doanh nghiệp và yêu cầu bảo đảm tính độc lập trong vận hành. Không có một mô hình duy nhất phù hợp với mọi thị trường, vì vậy việc lựa chọn cần tính đến khả năng huy động nguồn lực phát triển và kiểm soát xung đột lợi ích.

Một vấn đề quan trọng là phân định quyền sở hữu với chức năng quản lý nhà nước. Kinh nghiệm từ Singapore và Trung Quốc cho thấy Nhà nước có thể tham gia góp vốn hoặc cho phép doanh nghiệp hoạt động theo mô hình công ty cổ phần, đồng thời duy trì cơ chế giám sát chặt chẽ mà không nhất thiết phải nắm cổ phần chi phối.

Theo hướng này, cơ quan quản lý có thể thực hiện chức năng giám sát thông qua khung pháp lý chuyên ngành, điều kiện cấp phép, yêu cầu vốn tối thiểu, tiêu chuẩn quản trị rủi ro và nghĩa vụ công khai thông tin. Các quy định cần bảo đảm Sở giao dịch có đủ năng lực tài chính, hạ tầng kỹ thuật và cơ chế kiểm soát nội bộ để duy trì hoạt động ổn định.

Việc hoàn thiện pháp luật cũng cần bảo đảm tính thống nhất giữa quy định về doanh nghiệp và pháp luật chuyên ngành về giao dịch hàng hóa phái sinh. Các tiêu chuẩn về năng lực tài chính, quản trị doanh nghiệp, kiểm soát xung đột lợi ích và giám sát giao dịch cần được thiết kế đồng bộ, tránh tình trạng quyền hạn và trách nhiệm giữa các chủ thể không được xác định rõ.

Bên cạnh đó, Việt Nam cần nghiên cứu mối quan hệ giữa Sở giao dịch và Trung tâm thanh toán bù trừ. Hai tổ chức có thể hoạt động độc lập hoặc nằm trong cùng một tập đoàn thông qua các pháp nhân riêng biệt. Dù lựa chọn phương án nào, khuôn khổ pháp lý cần quy định rõ chức năng, trách nhiệm, cơ chế phối hợp và chia sẻ thông tin, đồng thời kiểm soát nguy cơ xung đột lợi ích.

Trung tâm thanh toán bù trừ là mắt xích quan trọng trong hạ tầng giao dịch phái sinh, thực hiện các chức năng liên quan đến thanh toán, bù trừ và quản lý rủi ro. Do đặc thù hoạt động, tổ chức này cần đáp ứng các yêu cầu nghiêm ngặt về năng lực tài chính, điều kiện vận hành và quy trình quản trị rủi ro. Việc phân định trách nhiệm giữa Sở giao dịch và Trung tâm thanh toán bù trừ có ý nghĩa quan trọng đối với an toàn của toàn hệ thống.

Ngoài ra, các quy định về giới hạn sở hữu, tỷ lệ góp vốn và quyền biểu quyết cần được xem xét thận trọng để cân bằng giữa khả năng huy động vốn và yêu cầu bảo đảm an toàn thị trường. Mục tiêu là tạo điều kiện thu hút nguồn lực tư nhân, vốn đầu tư và công nghệ, đồng thời duy trì cơ chế giám sát hiệu quả, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các bên tham gia.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, hiệu quả hoạt động của Sở giao dịch hàng hóa phụ thuộc vào sự kết hợp giữa mô hình sở hữu phù hợp, năng lực quản trị và khuôn khổ giám sát minh bạch. Đối với Việt Nam, việc hoàn thiện pháp luật về giao dịch hàng hóa phái sinh cần hướng tới cơ chế quản lý rõ ràng, phân định trách nhiệm giữa các chủ thể và tạo nền tảng cho thị trường phát triển ổn định, an toàn.