Khơi thông “mạch nguồn” sông cổ: Ninh Bình kiến tạo không gian đô thị di sản gắn với Tràng An

Khôi phục hệ thống sông cổ

Vừa qua, đoàn công tác của tỉnh Ninh Bình do ông Nguyễn Thanh Bình Chủ tịch UBND tỉnh làm Trưởng đoàn đã đi khảo sát thực tế quy hoạch các dòng sông cổ trên địa bàn, nhằm cụ thể hóa định hướng phát triển không gian đô thị di sản gắn với bảo tồn và phát huy giá trị Quần thể danh thắng Tràng An.

Đoàn đã khảo sát tại nhiều vị trí trọng điểm như âu sông Vân, cầu Chà Là, tuyến kết nối sông Tràng An ra sông Đáy, cùng các khu vực âu Chanh, âu Trường Yên, khu vực Bái Đính, hồ Cao Sơn… Đây là những điểm nằm trong tổng thể phương án khôi phục, kết nối hệ thống sông cổ, có vai trò quan trọng trong điều tiết thủy văn, chỉnh trang đô thị và phát triển du lịch.

Theo báo cáo của các sở, ngành, Ninh Bình hiện sở hữu hệ thống sông cổ phong phú gồm sông Vân, sông Tràng An, sông Sào Khê, sông Hệ Dưỡng, sông Đam Khê, sông Chanh, sông Sinh Dược, sông Ngô Đồng, sông Bến Đang… Những dòng sông này không chỉ đảm nhiệm chức năng tiêu thoát lũ, cấp nước sản xuất mà còn gắn liền với không gian văn hóa - lịch sử đặc sắc của vùng đất cố đô.

Đặc biệt, khu vực Tràng An - Hoa Lư là nơi hội tụ giá trị nổi bật toàn cầu, đã được UNESCO công nhận là Di sản Văn hóa và Thiên nhiên thế giới. Trong cấu trúc di sản này, hệ thống sông ngòi, hang động và cảnh quan karst đóng vai trò “xương sống” tạo nên giá trị độc đáo. Vì vậy, việc khơi thông, phục hồi các dòng sông cổ không chỉ mang ý nghĩa kỹ thuật mà còn góp phần bảo tồn tính toàn vẹn của di sản.

Tuy nhiên, thực tế cho thấy nhiều đoạn sông đang bị bồi lắng, sạt lở, dòng chảy bị chia cắt, ảnh hưởng đến khả năng thoát nước và môi trường sinh thái. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết phải cải tạo, nạo vét và kết nối đồng bộ, vừa phục hồi chức năng thủy văn, vừa tạo dựng cảnh quan phục vụ phát triển đô thị.

Kết nối thủy hệ, mở rộng không gian phát triển

Trên cơ sở khảo sát và nghiên cứu, tỉnh Ninh Bình bước đầu đề xuất triển khai các dự án khôi phục, kết nối hệ thống sông cổ theo hướng đa mục tiêu trong giai đoạn 2026-2030. Trọng tâm là tăng cường khả năng tiêu thoát lũ, cải thiện môi trường sinh thái và khai thác tiềm năng du lịch đường thủy.

Theo Chủ tịch UBND tỉnh Ninh Bình Nguyễn Thanh Bình, việc hợp nhất không gian phát triển đã mở ra cơ hội lớn để Ninh Bình kết nối, chỉnh trang đô thị và mở rộng quy mô phát triển. Trong bối cảnh đó, hệ thống sông cổ đóng vai trò như “mạch nguồn” kết nối không gian đô thị với các khu di sản trọng điểm như Tràng An, Tam Cốc - Bích Động và đô thị Hoa Lư.

Lãnh đạo tỉnh nhấn mạnh, việc khôi phục các dòng sông không chỉ nhằm đáp ứng yêu cầu cấp, tiêu thoát nước phục vụ sản xuất nông nghiệp, phòng chống thiên tai mà còn góp phần bảo đảm an toàn cho các khu du lịch trọng điểm. Đồng thời, đây là cơ sở để hình thành các tuyến du lịch đường thủy đặc sắc, gia tăng trải nghiệm cho du khách.

Định hướng được đặt ra là triển khai các dự án với tầm nhìn dài hạn, mang tính tổng thể, bảo đảm hài hòa giữa yếu tố kỹ thuật, mỹ quan và bảo tồn di sản. Các công trình cải tạo, nâng cấp âu thuyền phải bảo đảm tính đồng bộ, tạo sự lưu thông dòng chảy liên tục; kiến trúc hai bên bờ sông cần phù hợp với cảnh quan vùng lõi và vùng đệm của di sản, giữ gìn giá trị nổi bật toàn cầu.

Bên cạnh đó, việc phát triển không gian ven sông còn được kỳ vọng tạo động lực mới cho kinh tế - xã hội, thông qua việc hình thành các tuyến giao thông đường thủy nội địa, không gian công cộng và các điểm nhấn cảnh quan đô thị.

Đồng bộ giải pháp, hiện thực hóa mục tiêu đô thị di sản

Để hiện thực hóa định hướng trên, Chủ tịch UBND tỉnh Ninh Bình yêu cầu các sở, ngành liên quan, đặc biệt là Sở Nông nghiệp và Môi trường, Sở Xây dựng khẩn trương nghiên cứu, xác định rõ mục tiêu, nhiệm vụ và phân kỳ đầu tư cho từng dự án. Việc triển khai cần bảo đảm tiến độ, chất lượng và hiệu quả lâu dài.

Một trong những yêu cầu quan trọng là phải gắn kết chặt chẽ giữa cải tạo hạ tầng thủy lợi với bảo vệ môi trường sinh thái. Việc làm sạch dòng sông, kiểm soát ô nhiễm, phục hồi hệ sinh thái thủy sinh sẽ là nền tảng để phát triển du lịch bền vững.

Đồng thời, tỉnh cũng hướng tới việc khai thác hiệu quả các tuyến giao thông đường thủy, giảm tải cho giao thông đường bộ và tạo thêm sản phẩm du lịch đặc thù. Đây là xu hướng phù hợp với các đô thị di sản trên thế giới, nơi không gian ven sông thường trở thành điểm nhấn quan trọng trong quy hoạch đô thị.

Có thể thấy, việc khôi phục và kết nối hệ thống sông cổ không chỉ là giải pháp kỹ thuật mà còn là chiến lược phát triển dài hạn. Khi các “mạch nguồn” được khơi thông, Ninh Bình sẽ có thêm dư địa để phát triển hài hòa giữa bảo tồn và hiện đại hóa, từng bước hiện thực hóa mục tiêu trở thành thành phố trực thuộc Trung ương vào năm 2030 với đặc trưng đô thị di sản thiên niên kỷ.