Trước nhiều dự án BT chuyển tiếp gặp vướng mắc, Bộ Tài chính đề xuất cơ chế xử lý đồng bộ nhằm tháo gỡ điểm nghẽn pháp lý, tránh lãng phí nguồn lực đất đai.
Nhận diện những nút thắt trên hiện trường tồn đọng
Thương trường vốn không chỉ có những gam màu sáng của các công trình khánh thành đúng tiến độ. Trong bức tranh hạ tầng Việt Nam, các dự án Xây dựng - Chuyển giao (BT) chuyển tiếp đang hiện lên như một bài toán hóc búa với những điểm nghẽn chồng chéo.
Các dự án Xây dựng - Chuyển giao (BT) chuyển tiếp đang hiện lên như một bài toán hóc búa với những điểm nghẽn chồng chéo
Thực tế cho thấy, giai đoạn 2023-2025, cả nước vẫn còn tồn tại 160 dự án BT đang trong tình trạng dang dở, tập trung tại các đầu tàu kinh tế và những tỉnh thành có tốc độ đô thị hóa cao như Hà Nội, Bắc Ninh, Khánh Hòa. Những dự án này không chỉ là những khối bê tông nằm phơi sương nắng, mà còn là nơi chôn vùi nguồn lực tài chính khổng lồ của cả xã hội và niềm tin của nhà đầu tư.
Nguyên nhân dẫn đến tình trạng tê liệt này xuất phát từ sự thiếu đồng bộ giữa các thời kỳ pháp luật. Khi Luật Đầu tư theo phương thức đối tác công tư (PPP) có hiệu lực, hình thức BT bị dừng triển khai mới, khiến các dự án đang chạy dở rơi vào khoảng trống pháp lý.
Nhiều vướng mắc phát sinh như giá trị quỹ đất thanh toán vượt giá trị công trình, hay hợp đồng đã ký nhưng chưa thực sự chuẩn chỉnh so với các quy định mới. Thậm chí, việc thanh toán lãi vay sau giai đoạn xây dựng cũng trở thành rào cản khiến dòng tiền của doanh nghiệp bị đứt gãy. Khi cơ chế thanh toán bằng quỹ đất chưa được định giá và bàn giao kịp thời, đất đai là nguồn tài nguyên quý giá nhất lại vô tình bị lãng phí trong sự chờ đợi vô hình.
Trước thực trạng đó, sự ra đời của Hệ thống thông tin quốc gia về các dự án đầu tư khó khăn, vướng mắc (Hệ thống 751) được xem là một bước đi mang tính quản trị hiện đại. Việc rà soát và phân loại các dự án thành những nhóm vấn đề cụ thể cho thấy tư duy nhìn thẳng vào sự thật của các cơ quan quản lý.
Thay vì để các địa phương tự bơi trong rừng quy định, một cơ chế tháo gỡ mang tính hệ thống đang được hình thành để giải phóng những nguồn lực đang bị đóng băng, sớm đưa các công trình trọng điểm vào khai thác, phục vụ phát triển kinh tế xã hội.
Kịch bản tháo gỡ và mục tiêu khôi phục nguồn lực
Dự thảo Nghị quyết của Chính phủ với 14 điều khoản do Bộ Tài chính xây dựng không chỉ là một văn bản quy phạm pháp luật thuần túy, mà là một nỗ lực thiết lập lại sự công bằng và minh bạch. Tinh thần chủ đạo của cơ chế này là xử lý đúng thẩm quyền, không hợp pháp hóa cái sai nhưng phải tìm ra lối thoát cho cái khó.
Ảnh minh họa
Việc phân tách các kịch bản xử lý cho thấy một sự linh hoạt cần thiết đối với các hợp đồng đúng quy định sẽ tiếp tục thanh toán, còn với những dự án có thiếu sót sẽ sửa đổi bổ sung phụ lục hợp đồng để phù hợp với thực tiễn.
Một điểm nhấn đáng chú ý trong dự thảo là phương án xử lý việc thanh toán bằng quỹ đất khi có sự chênh lệch giá trị với công trình. Đây vốn là ngòi nổ cho nhiều tranh chấp và chậm trễ trong thời gian qua.
Bằng việc xác định rõ thời điểm tính giá đất là lúc giao đất, thuê đất hoặc theo thỏa thuận hợp đồng, dự thảo đã tạo ra một thước đo định lượng rõ ràng, giảm thiểu sự mơ hồ trong khâu thẩm định. Đặc biệt, việc cho phép áp dụng các quy định mới của Luật PPP để giải quyết các vấn đề tồn đọng từ trước khi luật có hiệu lực thể hiện sự cầu thị và quyết liệt trong việc gỡ khó cho doanh nghiệp.
Đối với những dự án mà sai sót đến mức không thể sửa đổi hoặc không còn khả thi, việc mạnh dạn chấm dứt hợp đồng trước thời hạn và thanh toán chi phí hợp lý cho nhà đầu tư là giải pháp nhân văn và thực tế.
Điều này giúp cả Nhà nước và doanh nghiệp dừng lại đúng lúc để bảo toàn nguồn vốn, tránh sa lầy vào những khiếu kiện kéo dài. Khi các điểm nghẽn về pháp lý được khơi thông, các quỹ đất đối ứng sẽ sớm được đưa vào thị trường, tạo ra giá trị gia tăng và nguồn thu ngân sách, thay vì nằm im lìm gây lãng phí như hiện nay.
Tương lai của hạ tầng không chỉ nằm ở những dự án mới khởi công, mà còn ở cách chúng ta ứng xử với những dự án chuyển tiếp. Một cơ chế đồng bộ, minh bạch không chỉ giúp hoàn thành những nhịp cầu, những con đường còn dang dở mà còn là tín hiệu mạnh mẽ về một môi trường đầu tư ổn định.
Khi các dự án BT chuyển tiếp được về đích, đó không chỉ là thắng lợi của một đơn vị hay địa phương, mà là sự giải phóng nguồn lực quốc gia để chuẩn bị cho những bước tiến dài hơi hơn trong kỷ nguyên vươn mình của đất nước.
