Khai thác hiệu quả tài nguyên, bảo đảm tăng trưởng bền vững

Từ giá vật liệu tăng cao đến lỗ hổng quản lý trữ lượng

Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Đức Hải đã chỉ ra một thực tế nhức nhối về hiện tượng giá vật liệu xây dựng tăng cao tại nhiều địa phương, ảnh hưởng nghiêm trọng đến các dự án đầu tư công. Gốc rễ của vấn đề là do việc xác định trữ lượng tài nguyên không chính xác và công tác quản lý chưa tốt.

Điều này được minh chứng rõ rệt qua sự biến động của thị trường, đầu năm 2025, tại một số vùng trọng điểm như Quảng Nam, Đà Nẵng, giá cát xây dựng đã tăng vọt lên 40-60% so với cuối năm 2024 và giá đá xây dựng cũng ghi nhận mức tăng trên 30%.

Sự thiếu hụt nguồn cung được quy hoạch, hay đúng hơn là sự không chính xác trong báo cáo trữ lượng đã khiến nhiều dự án giao thông trọng điểm phải kéo dài thời gian thi công, ước tính gây thiệt hại và đội chi phí lên đến hàng nghìn tỷ đồng trong tổng vốn đầu tư công đã giải ngân.

Khoáng sản là tài sản công đặc biệt, việc xác định trữ lượng là bước đầu tiên và quan trọng nhất. Nếu bước này không chính xác, nó sẽ tạo ra hai hệ quả tiêu cực: Thứ nhất, gây thiếu hụt nguồn cung giả tạo, đẩy giá lên cao. Thứ hai, nghiêm trọng hơn, nó mở đường cho việc lợi dụng sơ hở để khai thác vượt mức, trốn thuế.

Thống kê sơ bộ cho thấy, tỷ lệ thất thoát thuế và phí tài nguyên do khai thác không phép hoặc vượt công suất cấp phép có thể chiếm từ 15% đến 20% tổng doanh thu khoáng sản tại một số địa phương có quản lý lỏng lẻo.

Do đó, yêu cầu dự thảo Luật phải nhấn mạnh đến công tác quản lý, tránh lợi dụng sơ hở, gây thất thoát, lãng phí tài nguyên là hoàn toàn chính xác và mang tính thời sự cao.

Nâng tầm quản lý từ kỹ thuật đến tính minh bạch

Để giải quyết tận gốc vấn đề, pháp luật cần phải can thiệp ở hai cấp độ kỹ thuật và thể chế. Về kỹ thuật và công nghệ, Chủ nhiệm Ủy ban Công tác đại biểu Nguyễn Thanh Hải đề xuất, cần nghiên cứu đưa vào luật những nội dung khái quát về công nghệ, kỹ thuật, phương pháp kiểm tra, thanh tra việc đánh giá trữ lượng khoáng sản.

Việc áp dụng công nghệ hiện đại, chẳng hạn như sử dụng công nghệ viễn thám và dữ liệu GIS trong giám sát khai thác, có thể giúp tăng độ chính xác của ước tính trữ lượng lên trên 95% và theo dõi sản lượng khai thác theo thời gian thực. Điều này giúp cơ quan quản lý và cả xã hội có cái nhìn khách quan, chính xác hơn về ngân sách ngầmcủa quốc gia.

Về thể chế và chính sách, Phó Chủ tịch Quốc hội Lê Minh Hoan đã đề nghị rà soát quy định khu vực không đấu giá khai thác khoáng sản. Mục tiêu là đảm bảo tính công khai, minh bạch, tránh dẫn đến tình trạng “đầu cơ, giữ mỏ”.

Hiện nay, khoảng 60% diện tích các khu vực có khoáng sản nhóm III và IV được cấp phép theo hình thức không đấu giá (đáp ứng nhu cầu dự án), dễ gây ra những tranh cãi về tính minh bạch và giá trị thực của mỏ.

Việc tồn tại các khu vực "không đấu giá" nếu không được kiểm soát chặt chẽ sẽ trở thành "đặc quyền", kìm hãm sự cạnh tranh lành mạnh, làm chậm trễ việc đưa khoáng sản vào khai thác theo quy định, và cuối cùng, vẫn là thất thoát lợi ích quốc gia.

Một khía cạnh sâu sắc khác được Chủ tịch Hội đồng Dân tộc Lâm Văn Mẫn đặt ra là sự gắn kết giữa hoạt động khai thác khoáng sản với chính sách dân tộc và sự phát triển bền vững tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi.

Nhiều khu vực miền núi, nơi sinh sống của đồng bào dân tộc thiểu số, là nơi tập trung trữ lượng khoáng sản lớn, đặc biệt là vật liệu xây dựng. Tuy nhiên, theo số liệu điều tra, trên 70% diện tích bị ảnh hưởng bởi hoạt động khai thác khoáng sản như ô nhiễm tiếng ồn, bụi, thay đổi dòng chảy,... nằm tại các xã miền núi, nơi tỷ lệ hộ nghèo cao hơn 2-3 lần so với mức trung bình cả nước.

Hoạt động khai thác khoáng sản, dù mang lại lợi ích kinh tế cho Nhà nước và doanh nghiệp, không thể được thực hiện một cách biệt lập với cộng đồng địa phương. Các hoạt động này có thể ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống, văn hóa và môi trường sống của đồng bào dân tộc thiểu số. Do đó, việc lồng ghép các chính sách dân tộc vào dự án luật là yêu cầu cấp thiết để đảm bảo hài hoà lợi ích giữa Nhà nước, doanh nghiệp và người dân.

Điều này có thể được cụ thể hóa bằng việc trích lập một quỹ hỗ trợ cộng đồng từ tiền cấp quyền khai thác, đơn cử, 2-5% tổng doanh thu khoáng sản được trích nộp vào quỹ phát triển cộng đồng tại địa phương. Một dự án luật hoàn chỉnh không chỉ quản lý được tài nguyên, mà còn phải tạo ra sự đồng thuận, công bằng xã hội và phát triển bền vững.

Dự án Luật Địa chất và khoáng sản sửa đổi, bổ sung đứng trước một trọng trách lớn phải là công cụ pháp lý sắc bén để giải quyết những vấn đề kinh tế - xã hội hiện tại, đồng thời định hình một tầm nhìn dài hạn cho việc quản lý tài nguyên quốc gia.

Hoàn thiện pháp luật lúc này không chỉ là mở rộng cơ chế cấp phép để phục vụ đầu tư công hay tạo điều kiện cho thăm dò mở rộng. Điều cốt lõi là tạo ra một khung pháp lý minh bạch, chặt chẽ từ khâu đánh giá trữ lượng, cấp phép đến thanh tra, giám sát, loại bỏ mọi kẽ hở cho lợi dụng, tiêu cực.

Chỉ khi pháp luật thực sự vững vàng, tài nguyên khoáng sản mới có thể được khai thác hiệu quả, phục vụ đắc lực cho mục tiêu tăng trưởng, đồng thời bảo vệ môi trường và đảm bảo công bằng xã hội cho các thế hệ tương lai.