Hoàn thiện khung pháp lý cho thị trường hàng hóa phái sinh

Dự án luật này dự kiến sẽ được trình Quốc hội trong năm 2026, kỳ vọng tạo nền tảng pháp lý đồng bộ, minh bạch cho một thị trường còn nhiều tiềm năng nhưng chưa phát triển tương xứng.

Kỳ vọng tạo nền tảng pháp lý đồng bộ

Ngày 20/3, tại Hà Nội, Bộ Công Thương đã tổ chức hội nghị tham vấn chính sách cho dự án luật, với sự tham gia của nhiều cơ quan của Quốc hội, bộ ngành, hiệp hội và cộng đồng doanh nghiệp. Đây là một bước trong quy trình xây dựng văn bản quy phạm pháp luật, nhằm bảo đảm dự thảo luật phản ánh đúng thực tiễn và nhu cầu của thị trường.

Theo đại diện Bộ Công Thương, dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh đã được đưa vào Chương trình xây dựng luật, pháp lệnh năm 2026. Quá trình xây dựng được triển khai bài bản từ việc thành lập tổ soạn thảo, lấy ý kiến chuyên gia, đến hoàn thiện hồ sơ trình cấp có thẩm quyền. Điều này cho thấy sự chuẩn bị kỹ lưỡng nhằm tạo ra một hành lang pháp lý đủ mạnh cho lĩnh vực còn khá mới tại Việt Nam.

Thực tế, thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh trong nước đã hình thành và có bước phát triển nhất định, với sự tham gia của doanh nghiệp và các tổ chức trung gian như Sở Giao dịch Hàng hóa Việt Nam. Tuy nhiên, quy mô thị trường vẫn còn hạn chế, số lượng chủ thể tham gia chưa nhiều, trong khi khung pháp lý hiện hành chưa bao quát hết các đặc thù của hoạt động này.

Nhiều nội dung quan trọng như phân loại sản phẩm phái sinh, cơ chế thanh toán bù trừ, quản lý rủi ro hay bảo vệ nhà đầu tư vẫn chưa được quy định đầy đủ và thống nhất. Điều này dẫn đến việc một số giao dịch ngoài sở giao dịch tiềm ẩn rủi ro, dễ phát sinh tranh chấp và thiếu cơ chế xử lý rõ ràng.

Trong khi đó, trên thế giới, thị trường phái sinh hàng hóa đã phát triển từ lâu và đóng vai trò quan trọng trong việc ổn định giá cả và hỗ trợ doanh nghiệp. Các sàn giao dịch lớn như CME (Mỹ), ICE (châu Âu) hay SGX (Singapore) đều có hệ thống pháp lý hoàn chỉnh, cho phép nhà đầu tư và doanh nghiệp sử dụng các công cụ phái sinh để phòng ngừa rủi ro giá. Việc Việt Nam xây dựng luật riêng cho lĩnh vực này được xem là bước đi cần thiết để tiệm cận thông lệ quốc tế.

Tăng khả năng quản trị rủi ro và nâng cao vị thế thị trường

Một trong những động lực quan trọng thúc đẩy việc xây dựng Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh là biến động mạnh của giá cả hàng hóa trong thời gian qua. Thực tế cho thấy, nhiều mặt hàng như vàng, bạc, xăng dầu đã có những đợt tăng giá đáng kể, tạo áp lực lớn lên hoạt động sản xuất kinh doanh cũng như điều hành kinh tế vĩ mô.

Trong bối cảnh đó, các công cụ phái sinh như hợp đồng kỳ hạn, hợp đồng tương lai được xem là giải pháp hiệu quả giúp doanh nghiệp và người sản xuất phòng ngừa rủi ro. Thông qua các công cụ này, doanh nghiệp có thể “khóa” giá nguyên liệu đầu vào hoặc đầu ra, giảm thiểu tác động tiêu cực từ biến động thị trường.

Đối với nông dân và nhà sản xuất, thị trường phái sinh còn giúp chủ động hơn trong việc xác định giá bán, tránh tình trạng “được mùa mất giá”. Đây là yếu tố đặc biệt quan trọng trong bối cảnh Việt Nam là quốc gia xuất khẩu nhiều mặt hàng nông sản như cà phê, hồ tiêu, gạo… vốn chịu ảnh hưởng lớn từ biến động giá quốc tế.

Theo các chuyên gia, nếu được tổ chức bài bản và minh bạch, thị trường hàng hóa phái sinh không chỉ giúp giảm rủi ro mà còn mở ra cơ hội đầu tư mới. Nhà đầu tư có thể tham gia thị trường dựa trên chênh lệch giá, góp phần tăng thanh khoản và thúc đẩy sự phát triển chung của hệ sinh thái tài chính.

Dự thảo Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh được xây dựng trên 6 nhóm chính sách lớn, bao gồm hoàn thiện khung pháp lý, tổ chức hạ tầng thị trường, phát triển sản phẩm, quản lý rủi ro, mô hình quản lý nhà nước và thúc đẩy hội nhập quốc tế. Trong đó, đáng chú ý là đề xuất tách biệt Sở giao dịch và Trung tâm thanh toán bù trừ nhằm tăng cường an toàn hệ thống và kiểm soát rủi ro.

Bên cạnh đó, dự thảo cũng hướng tới thiết lập cơ chế giám sát tập trung, phân loại nhà đầu tư và nâng cao minh bạch thông tin. Việc kết nối với các sở giao dịch quốc tế trên cơ sở công nhận lẫn nhau được kỳ vọng sẽ giúp thị trường trong nước nâng cao thanh khoản và thu hút dòng vốn.

Tại hội nghị, đa số ý kiến đều thống nhất về sự cần thiết ban hành luật, đồng thời đề nghị tiếp tục hoàn thiện dự thảo theo hướng rõ ràng hơn về phạm vi điều chỉnh và bảo đảm tính đồng bộ với hệ thống pháp luật hiện hành. Đây là yêu cầu quan trọng để luật khi ban hành có thể triển khai hiệu quả trong thực tiễn.

Việc xây dựng Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh không chỉ nhằm hoàn thiện khung pháp lý mà còn là bước đi chiến lược để nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế. Khi thị trường vận hành minh bạch, hiệu quả, Việt Nam không chỉ giảm thiểu rủi ro trong nước mà còn từng bước tham gia sâu hơn vào chuỗi định giá hàng hóa toàn cầu.