Hoàn thiện hành lang pháp lý cho thị trường hàng hóa phái sinh

Phiên họp thẩm tra sơ bộ dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh diễn ra ngày 15/9/2026 tại Nhà Quốc hội, tập trung vào phạm vi điều chỉnh, mô hình tổ chức thị trường, cơ chế giao dịch, thanh toán bù trừ, quản trị rủi ro và giám sát. Theo dự thảo, Luật gồm 8 chương, 54 điều, điều chỉnh thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh tập trung qua Sở Giao dịch hàng hóa và thị trường giao dịch thỏa thuận (OTC), cùng quyền, nghĩa vụ của các chủ thể và trách nhiệm quản lý nhà nước. Các sản phẩm phái sinh về chứng khoán, tiền tệ, ngoại hối, vàng và những sản phẩm tài chính đã được điều chỉnh bởi luật chuyên ngành không thuộc phạm vi dự thảo.

Tạo nền tảng để doanh nghiệp chủ động quản trị giá

Việt Nam có thế mạnh về nhiều mặt hàng xuất khẩu như gạo, cà phê, hồ tiêu và cao su, nhưng doanh nghiệp vẫn phụ thuộc lớn vào giá tham chiếu và thanh khoản từ các sở giao dịch nước ngoài. Khi giá hàng hóa biến động, khả năng kiểm soát chi phí đầu vào và giá bán đầu ra trở thành yêu cầu trực tiếp đối với doanh nghiệp, trong khi hệ thống pháp luật hiện hành chưa hình thành khuôn khổ thống nhất cho toàn bộ hoạt động giao dịch hàng hóa phái sinh.

Các quy định hiện hành còn phân tán, chủ yếu ở cấp dưới luật, chưa bao quát đầy đủ quá trình giao dịch, thanh toán, giao nhận, giám sát và xử lý rủi ro. Dự thảo Luật vì vậy tập trung tạo cơ sở pháp lý để doanh nghiệp sử dụng công cụ phái sinh nhằm phòng ngừa biến động giá, ổn định chi phí đầu vào và chủ động bảo vệ giá đầu ra.

Thứ trưởng Bộ Công Thương Nguyễn Sinh Nhật Tân nhấn mạnh việc phát triển thị trường phái sinh có thể góp phần nâng cao tính minh bạch, hỗ trợ doanh nghiệp quản trị rủi ro giá, đồng thời tạo điều kiện thu hút dòng vốn quốc tế và mở rộng liên thông với các thị trường lớn trên thế giới.

Một nội dung trọng tâm của dự thảo là xác lập hai cấu phần hạ tầng cốt lõi gồm Sở Giao dịch hàng hóa và Trung tâm thanh toán bù trừ, trong đó Trung tâm thanh toán bù trừ được thiết kế độc lập với Sở Giao dịch hàng hóa. Cách tổ chức này nhằm phân định chức năng giao dịch với thanh toán, bù trừ và quản trị rủi ro, tạo cơ sở để kiểm soát rủi ro trong toàn bộ quá trình vận hành thị trường.

Dự thảo đồng thời quy định về quản lý ký quỹ, thanh toán bù trừ, quản trị rủi ro và liên thông xuyên biên giới, đồng thời định hướng phát triển sản phẩm phái sinh dựa trên những mặt hàng có thế mạnh của Việt Nam như cà phê, gạo và cao su, từng bước hình thành giá tham chiếu cho hàng hóa trong nước.

Theo dữ liệu được cung cấp, năm 2025, Sở Giao dịch Hàng hóa Việt Nam đạt 1,53 triệu hợp đồng giao dịch, tăng 34% so với năm 2024, với tổng giá trị giao dịch vượt 1,9 triệu tỷ đồng. Hệ thống có 34 thành viên giao dịch và hơn 1.000 chuyên gia thị trường, tạo nền tảng cho việc tiếp tục hoàn thiện cấu trúc và khung pháp lý của thị trường.

Mô hình được định hướng kết nối vùng sản xuất với doanh nghiệp xuất khẩu, chế biến, kho bãi, logistics, ngân hàng và nhà đầu tư thông qua Sở Giao dịch hàng hóa. Từ năm 2026, Việt Nam dự kiến thí điểm giao dịch hàng hóa vật chất đối với nông sản chủ lực, kết hợp giữa hợp đồng giao ngay, kỳ hạn và phái sinh, qua đó tăng khả năng liên kết giữa thị trường hàng hóa vật chất và thị trường phái sinh.

Hậu kiểm gắn với giám sát dữ liệu và quản trị rủi ro

Chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm là một định hướng quan trọng trong dự thảo, đi cùng yêu cầu đẩy mạnh phân cấp, phân quyền và ứng dụng công nghệ số. Theo đó, hoạt động quản lý được tăng cường dựa trên kết nối dữ liệu, giám sát giao dịch theo thời gian thực và cảnh báo sớm, qua đó nâng cao khả năng phát hiện và xử lý các rủi ro phát sinh trên thị trường.

Dự thảo xác định quyền tự quản của Sở Giao dịch hàng hóa và Trung tâm thanh toán bù trừ trong phạm vi pháp luật quy định, đồng thời đặt các thiết chế này dưới sự giám sát của cơ quan quản lý nhà nước. Việc tăng quyền tự quản gắn với yêu cầu kiểm soát chặt chẽ rủi ro và bảo đảm an toàn hệ thống.

Phó Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính Đoàn Thị Thanh Mai đề nghị tiếp tục rà soát tính thống nhất của dự thảo với các luật liên quan và điều ước quốc tế, đồng thời đẩy mạnh phân cấp, phân quyền và ứng dụng công nghệ số trong quản lý. Cùng với đó, cơ chế giám sát cần được thiết kế đủ chặt để phòng ngừa thao túng, gian lận, mất khả năng thanh toán và rủi ro lan truyền.

Yêu cầu này đặt ra trực tiếp đối với cơ chế tự quản của các thiết chế thị trường. Khi quyền chủ động được mở rộng, hệ thống giám sát và quản trị rủi ro phải đủ năng lực để kiểm soát hoạt động giao dịch, quản lý ký quỹ và thanh toán bù trừ, đồng thời bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của nhà đầu tư.

Các đại biểu cũng yêu cầu tiếp tục làm rõ ranh giới giữa giao dịch hàng hóa phái sinh với những lĩnh vực tài chính đã có luật chuyên ngành điều chỉnh nhằm hạn chế chồng chéo trong quản lý. Đối với giao dịch xuyên biên giới, dự thảo cần làm rõ cơ chế phối hợp về ngoại hối, thanh toán quốc tế, phòng chống rửa tiền, thuế và hải quan, tạo cơ sở cho quá trình liên thông với thị trường quốc tế.

Dự thảo cũng hướng tới mở rộng chủ thể tham gia, trong đó có doanh nghiệp nhà nước và tổ chức tín dụng, qua đó tạo thêm điều kiện để các doanh nghiệp sử dụng công cụ phái sinh trong phòng ngừa rủi ro phát sinh từ hoạt động sản xuất, kinh doanh.

Bộ Công Thương đang phối hợp với các cơ quan của Quốc hội tiếp tục hoàn thiện hồ sơ dự án Luật để trình Quốc hội xem xét, thông qua tại Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI. Trọng tâm của quá trình hoàn thiện là bảo đảm sự đồng bộ giữa tổ chức thị trường, giao dịch, thanh toán bù trừ, quản trị rủi ro, giám sát dữ liệu và liên thông quốc tế, qua đó hình thành hành lang pháp lý minh bạch cho thị trường hàng hóa phái sinh và tạo thêm công cụ quản trị giá cho doanh nghiệp.