Hai động lực định hình thương mại toàn cầu 2025

Sức bật từ trí tuệ nhân tạo và nhu cầu tích trữ hàng hóa

Năm 2025 được xem là thời điểm đánh dấu bước ngoặt trong mối tương quan giữa công nghệ và thương mại toàn cầu. Những mặt hàng phục vụ cho hệ sinh thái trí tuệ nhân tạo đã trở thành trung tâm của dòng chảy thương mại mới. Nhu cầu mạnh mẽ từ các doanh nghiệp công nghệ, các trung tâm dữ liệu và chuỗi sản xuất phần cứng AI đã kéo theo sự bùng nổ của hoạt động xuất nhập khẩu, khiến các con số thống kê tăng trưởng thương mại hàng hóa toàn cầu vượt xa dự báo ban đầu.

Theo phân tích, đà tăng này còn được thúc đẩy bởi hiện tượng nhập khẩu sớm tại Bắc Mỹ. Trước khi các mức thuế mới có hiệu lực, nhiều doanh nghiệp tại khu vực này đã đẩy mạnh mua vào hàng loạt mặt hàng từ máy móc, ô tô, gỗ cho đến thiết bị điện tử để tránh chi phí tăng cao. Chính làn sóng tích trữ hàng tồn kho quy mô lớn này đã tạo nên một “hiệu ứng tạm thời” khiến khối lượng thương mại tăng 4,9% so với cùng kỳ năm trước, trong khi giá trị giao dịch tính bằng USD tăng tới 6%, gấp ba lần tốc độ tăng của năm 2024.

Điểm đặc biệt trong cấu trúc tăng trưởng năm nay là tỷ trọng của nhóm sản phẩm liên quan đến AI chiếm gần một nửa mức gia tăng toàn cầu. Giá trị giao dịch của các mặt hàng như chip bán dẫn và máy chủ tăng tới 20%, bao trùm toàn chuỗi giá trị từ nguyên liệu silicon, khí chuyên dụng cho tới các thiết bị vận hành nền tảng điện toán đám mây. Châu Á tiếp tục là trung tâm xuất khẩu của dòng hàng này, phản ánh xu hướng dịch chuyển dòng vốn đầu tư toàn cầu vào lĩnh vực công nghệ và sản xuất cao cấp.

Những con số tăng trưởng đó, xét về bản chất, không chỉ phản ánh sức cầu thực tế mà còn thể hiện tâm thế chủ động của các doanh nghiệp trước sự bất định của môi trường thương mại quốc tế. Các tập đoàn công nghệ đang tranh thủ giai đoạn lãi suất và chi phí năng lượng ổn định để mở rộng sản xuất, trong khi các nhà nhập khẩu tìm cách giảm rủi ro từ biến động chính sách. Nhờ vậy, thương mại hàng hóa toàn cầu năm 2025 được điều chỉnh tăng dự báo lên 2,4%, cao hơn đáng kể so với mức 0,9% của những dự báo trước đó.

Tác động lan tỏa và nguy cơ giảm tốc sau đà tăng sớm

Dù triển vọng năm 2025 được đánh giá tích cực, WTO vẫn bày tỏ sự thận trọng khi nhìn sang năm 2026. Việc các nền kinh tế lớn áp dụng thuế quan mới, cùng xu hướng giảm tốc chung của kinh tế toàn cầu, có thể khiến đà tăng hiện nay trở thành “bước nhảy tạm thời” trước giai đoạn điều chỉnh. Khi hiệu ứng nhập khẩu sớm kết thúc, lượng hàng tồn kho tại Bắc Mỹ và các khu vực phát triển sẽ bắt đầu giảm, kéo theo nhu cầu nhập khẩu suy yếu. Đồng thời, giá đầu vào gia tăng trong bối cảnh chi phí logistics và năng lượng vẫn ở mức cao có thể làm chậm lại hoạt động xuất khẩu ở nhiều ngành, từ công nghiệp chế tạo đến hàng tiêu dùng.

WTO dự báo tăng trưởng thương mại hàng hóa toàn cầu có thể giảm xuống 0,5% vào năm 2026, trong khi tốc độ tăng GDP toàn cầu dự kiến chỉ đạt 2,6%. Điều này cho thấy tác động của thuế quan và chính sách bảo hộ đang “dịch chuyển” dần sang năm sau, phản ánh giai đoạn điều chỉnh cần thiết của thị trường. Tuy vậy, trong dài hạn, các sản phẩm và dịch vụ liên quan đến AI vẫn được xem là động lực then chốt có thể bù đắp phần suy giảm của thương mại truyền thống, đặc biệt khi quá trình số hóa lan tỏa mạnh mẽ sang các lĩnh vực tài chính, y tế, giáo dục và sản xuất thông minh.

Ở góc độ khu vực, sự phân hóa trong tăng trưởng thương mại ngày càng rõ rệt. Châu Á và châu Phi được dự báo là hai khu vực có tốc độ tăng xuất khẩu nhanh nhất năm 2025 nhờ năng lực sản xuất cạnh tranh và thị trường tiêu thụ đang mở rộng. Trong khi đó, châu Âu bắt đầu chững lại, Bắc Mỹ giảm nhập khẩu, còn các nền kinh tế mới nổi ở Nam Mỹ và Trung Đông duy trì mức tăng trung bình. Bức tranh này cho thấy vai trò của các khu vực đang phát triển ngày càng lớn hơn trong chuỗi giá trị toàn cầu, đặc biệt khi họ trở thành điểm trung chuyển quan trọng của các dòng hàng công nghệ.

Thương mại dịch vụ toàn cầu cũng đang trải qua giai đoạn điều chỉnh tương tự. Dù không chịu thuế trực tiếp, các ngành dịch vụ vẫn bị ảnh hưởng gián tiếp thông qua mối liên hệ chặt chẽ với thương mại hàng hóa và sản lượng công nghiệp. Tốc độ tăng trưởng xuất khẩu dịch vụ dự kiến giảm từ 6,8% năm 2024 xuống 4,6% năm 2025 và 4,4% năm 2026. Châu Âu được kỳ vọng tiếp tục dẫn đầu trong mảng này nhờ thế mạnh tài chính, logistics và công nghệ, tiếp đến là châu Á và Trung Đông, trong khi Bắc Mỹ duy trì mức tăng vừa phải.

Từ những dữ liệu trên, có thể thấy rằng thương mại toàn cầu đang bước vào chu kỳ chuyển dịch mới, nơi tăng trưởng không còn chỉ dựa trên nhu cầu truyền thống mà được dẫn dắt bởi các công nghệ lõi và xu hướng số hóa. AI đang trở thành “hàng hóa chiến lược” của thời đại, kéo theo hàng loạt thay đổi trong sản xuất, đầu tư và thương mại quốc tế. Tuy nhiên, tính bền vững của đà tăng này phụ thuộc lớn vào khả năng duy trì môi trường thương mại cởi mở, tránh các biện pháp bảo hộ thái quá, đồng thời bảo đảm chuỗi cung ứng công nghệ không bị chia cắt bởi xung đột chính sách.