Gỡ rào cản để trẻ em tiếp cận dịch vụ bảo vệ

Chiều 29/10, tại Hà Nội, Trung tâm Hỗ trợ Phụ nữ và Phát triển (CWD) phối hợp với Quỹ Nhi đồng Liên hợp quốc (UNICEF) tổ chức diễn đàn “Lắng nghe em nói”, với chủ đề “Để trẻ em không đơn độc khi tìm kiếm dịch vụ hỗ trợ”.

Không chỉ là nơi chia sẻ những khó khăn trẻ em gặp phải khi tiếp cận các dịch vụ bảo vệ, diễn đàn còn đặt ra vấn đề đáng quan tâm: Trong khi hệ thống chính sách, pháp luật và các dịch vụ hỗ trợ ngày càng được hoàn thiện, vẫn tồn tại những rào cản khiến trẻ em khó tiếp cận sự giúp đỡ cần thiết.

Những rào cản phía sau sự im lặng của trẻ

Theo bà Dương Ngọc Linh, Giám đốc Trung tâm Hỗ trợ Phụ nữ và Phát triển, sự hiện diện của các chính sách, đường dây tiếp nhận thông tin hay cơ sở cung cấp dịch vụ không đồng nghĩa với việc mọi trẻ em đều có thể tiếp cận và nhận được sự hỗ trợ phù hợp.

Trên thực tế, với nhiều trẻ em, đặc biệt là những em từng trải qua bạo lực, xâm hại, việc tìm kiếm sự giúp đỡ có thể là một hành trình đầy khó khăn. Nỗi sợ hãi, mặc cảm, tâm lý lo bị trách móc hoặc không được tin tưởng khiến không ít em lựa chọn im lặng. Trong khi đó, một số em chưa đủ khả năng nhận diện hành vi xâm hại, không biết phải chia sẻ với ai hoặc phụ thuộc hoàn toàn vào người lớn khi quyết định tiếp cận dịch vụ.

Từ kinh nghiệm thực tiễn, bà Dương Ngọc Linh cho biết, trong 19 năm hoạt động, Ngôi nhà Bình yên đã hỗ trợ 1.978 phụ nữ và trẻ em là nạn nhân của bạo lực, xâm hại và mua bán người, đến từ 34 tỉnh, thành phố, thuộc 18 nhóm dân tộc.

Đáng chú ý, gần một nửa số người được hỗ trợ là trẻ em. Trong nhóm này, 76% là nạn nhân của bạo lực gia đình và xâm hại tình dục, số còn lại là nạn nhân của mua bán người.

Những con số trên không chỉ phản ánh nhu cầu được bảo vệ của trẻ em mà còn cho thấy tính chất phức tạp của các vấn đề mà hệ thống hỗ trợ đang phải đối diện. Với một đứa trẻ từng chịu tổn thương, việc kể lại những gì đã xảy ra đôi khi đòi hỏi sự can đảm rất lớn. Tuy nhiên, ngay cả khi đã lên tiếng, các em vẫn có nguy cơ không được lắng nghe hoặc không nhận được sự hỗ trợ kịp thời.

Tại diễn đàn, ý kiến từ phía luật sư cũng chỉ ra rằng nhiều trẻ em chưa nhận thức đầy đủ về những hành vi vi phạm đối với mình. Đáng lo ngại hơn, có trường hợp các em đã tìm cách chia sẻ nhưng lời kể không được người lớn tin tưởng, khiến cơ hội được bảo vệ trở nên khó khăn hơn.

Thực tế này đặt ra yêu cầu phải thay đổi cách tiếp cận trong công tác bảo vệ trẻ em. Thay vì chỉ khuyến khích các em mạnh dạn lên tiếng, gia đình, nhà trường và các cơ quan chức năng cần xây dựng môi trường đủ an toàn để trẻ cảm thấy mình được tin tưởng, tôn trọng và sẵn sàng chia sẻ.

Bởi điều một đứa trẻ cần khi tìm kiếm sự giúp đỡ không đơn thuần là một địa chỉ tiếp nhận thông tin, mà còn là sự đồng hành để các em không phải một mình đối diện với những tổn thương.

Để trẻ không phải một mình tìm kiếm sự bảo vệ

Ông Nguyễn Ngọc Anh, chuyên gia bảo vệ trẻ em của UNICEF tại Việt Nam, đánh giá việc đặt tiếng nói và trải nghiệm của trẻ em ở vị trí trung tâm là yếu tố quan trọng để xây dựng hệ thống dịch vụ hỗ trợ thực sự hiệu quả.

Theo ông, người lớn thường khuyến khích trẻ lên tiếng khi gặp bạo lực, xâm hại. Tuy nhiên, đối với những em đang phải đối mặt với tâm lý sợ hãi, xấu hổ hoặc lo bị đổ lỗi, việc chủ động tìm kiếm sự giúp đỡ không phải điều dễ dàng.

Đặc biệt, khi một đứa trẻ đã vượt qua những rào cản tâm lý để chia sẻ vấn đề của mình, trách nhiệm tìm kiếm và kết nối các dịch vụ hỗ trợ không nên tiếp tục đặt lên vai các em hoặc gia đình. Thay vào đó, hệ thống bảo vệ trẻ em phải chủ động tiếp nhận, phối hợp và đưa ra giải pháp phù hợp.

Điều này đòi hỏi sự liên kết chặt chẽ giữa các lĩnh vực phúc lợi xã hội, y tế, giáo dục, công an, tư pháp và những dịch vụ hỗ trợ tại cộng đồng. Mỗi đơn vị có chức năng riêng nhưng cần phối hợp thành một quy trình thống nhất, bảo đảm trẻ được bảo vệ, chăm sóc và hỗ trợ phục hồi một cách liên tục.

Một trong những vấn đề đáng lưu ý là nguy cơ trẻ phải kể lại trải nghiệm bị bạo lực, xâm hại nhiều lần trước những cơ quan, cá nhân khác nhau. Nếu thiếu sự phối hợp hoặc quy trình tiếp nhận chưa thực sự thân thiện, chính quá trình tìm kiếm sự giúp đỡ có thể trở thành nguyên nhân khiến các em tiếp tục chịu thêm áp lực tâm lý.

Theo đại diện UNICEF, hệ thống hỗ trợ cần được tổ chức theo hướng đơn giản, dễ tiếp cận và lấy trẻ em làm trung tâm. Các em không cần phải hiểu rõ cơ quan nào phụ trách điều tra, đơn vị nào cung cấp trợ giúp pháp lý hay nơi nào chịu trách nhiệm điều trị tâm lý. Điều quan trọng là ngay từ thời điểm tìm kiếm sự giúp đỡ, trẻ phải cảm nhận được rằng mình đang được bảo vệ và có người đồng hành.

Đồng quan điểm, bà Dương Ngọc Linh nhấn mạnh sự cần thiết của việc kết nối liền mạch các dịch vụ tâm lý, y tế, pháp lý và giáo dục. Quá trình hỗ trợ phải bảo đảm an toàn, bảo mật thông tin, đồng thời phù hợp với hoàn cảnh và nhu cầu riêng của từng trẻ, tránh để việc can thiệp và phục hồi bị gián đoạn.

Tuy nhiên, để hệ thống thực sự phát huy hiệu quả, những thay đổi không chỉ dừng lại ở việc hoàn thiện cơ chế phối hợp giữa các cơ quan. Cách tiếp nhận thông tin, thái độ của người hỗ trợ, mức độ thân thiện của thủ tục và khả năng tiếp cận dịch vụ đều cần được xem xét từ chính trải nghiệm của trẻ em.

Một quy trình quá phức tạp, câu hỏi thiếu nhạy cảm hoặc thông tin hỗ trợ không được truyền tải phù hợp có thể vô tình tạo thêm khoảng cách giữa trẻ và những dịch vụ vốn được xây dựng để bảo vệ các em.

Bởi vậy, việc lắng nghe tiếng nói trẻ em cần được duy trì thường xuyên, thay vì chỉ xuất hiện trong những diễn đàn hay chương trình đối thoại. Những chia sẻ từ chính các em có thể giúp người lớn nhận diện những khoảng trống trong chính sách, quy trình và thực tiễn cung cấp dịch vụ.

Đại diện UNICEF khẳng định sẽ tiếp tục đồng hành cùng Chính phủ Việt Nam và các đối tác trong việc tăng cường hệ thống bảo vệ trẻ em, nâng cao năng lực đội ngũ cung cấp dịch vụ, thúc đẩy phối hợp liên ngành và phát triển những dịch vụ thân thiện, dễ tiếp cận.

Về phía Trung tâm Hỗ trợ Phụ nữ và Phát triển, bà Dương Ngọc Linh kỳ vọng các trao đổi tại diễn đàn sẽ góp phần xác định rõ hơn những khó khăn, khoảng trống trong hoạt động hỗ trợ trẻ em, từ đó lựa chọn các vấn đề ưu tiên và thúc đẩy những giải pháp phối hợp cụ thể sau chương trình.

Thông điệp được đặt ra từ diễn đàn “Lắng nghe em nói” không chỉ dừng lại ở việc khuyến khích trẻ em bày tỏ suy nghĩ, cảm xúc và những điều các em đang phải đối mặt. Quan trọng hơn, mỗi lời đề nghị giúp đỡ cần được đón nhận bằng sự tin tưởng, trách nhiệm và hành động kịp thời.

Bởi một hệ thống bảo vệ trẻ em chỉ thực sự hiệu quả khi những đứa trẻ dễ bị tổn thương nhất cũng biết mình có thể tìm đến ai, được lắng nghe ở đâu và không phải đơn độc trên hành trình tìm kiếm sự an toàn.