Giải pháp phát triển và thúc đẩy giải ngân đầu tư công giai đoạn 2026–2030

Hoàn thiện thể chế, rút ngắn quy trình chuẩn bị đầu tư

Tuy nhiên, tiến độ giải ngân vẫn chưa đạt như kỳ vọng, cho thấy cần những giải pháp mạnh mẽ hơn về thể chế, cơ chế và phương thức điều hành.

Theo Phó Thủ tướng Lê Thành Long, tính đến ngày 23/10/2025, tổng số vốn đầu tư công giải ngân đạt khoảng 465.000 tỷ đồng, tương đương 51,7% kế hoạch Thủ tướng Chính phủ giao. Mặc dù tỷ lệ này tương đương cùng kỳ năm 2024 (51,5%), song giá trị tuyệt đối lại cao hơn khoảng 115.658 tỷ đồng, phản ánh quy mô vốn đầu tư công tăng mạnh qua từng năm. Thông thường, tỷ lệ giải ngân thấp vào đầu năm và tăng nhanh vào những tháng cuối năm, khi các nhà thầu đẩy nhanh khối lượng thi công để nghiệm thu, thanh toán. Trong cả nhiệm kỳ, trung bình chín tháng đầu năm tỷ lệ giải ngân chỉ đạt khoảng 49–51%, nhưng đến cuối năm đều đạt mức 91–95%.

Phó Thủ tướng khẳng định, từ đầu nhiệm kỳ, Chính phủ và Thủ tướng đã xác định đẩy mạnh giải ngân đầu tư công là nhiệm vụ chính trị trọng tâm của các bộ, ngành, địa phương. Từ đầu năm 2025, Chính phủ đã tổ chức bốn hội nghị trực tuyến toàn quốc; ban hành tám chỉ thị, công điện và nhiều văn bản chỉ đạo, kiểm tra trực tiếp tại hiện trường để tháo gỡ khó khăn, vướng mắc cho từng dự án.

Theo đại biểu Nguyễn Trúc Sơn - Đoàn đại biểu Vĩnh Long, điểm nghẽn lớn nhất của giải ngân đầu tư công nằm ở giai đoạn chuẩn bị đầu tư, khi thủ tục hành chính còn phức tạp, nhiều tầng nấc, kéo dài thời gian phê duyệt dự án và phân bổ vốn.

Trong thực tế, một dự án muốn được triển khai phải đi qua nhiều bước: lập, thẩm định, phê duyệt chủ trương đầu tư, chuẩn bị hồ sơ thiết kế, đấu thầu, giải phóng mặt bằng… Khi khâu đầu tiên bị chậm, toàn bộ tiến độ triển khai sau đó đều bị kéo lùi. Thậm chí có dự án mất vài năm chỉ để hoàn thành thủ tục ban đầu, đến khi khởi công thì định mức, giá vật liệu và nhu cầu thực tế đã thay đổi, khiến chi phí đội lên, hiệu quả đầu tư giảm.

Từ thực tiễn này, đại biểu Nguyễn Trúc Sơn đề nghị cải cách mạnh mẽ thể chế đầu tư công, đồng thời rút ngắn quy trình chuẩn bị, giảm bớt các tầng nấc phê duyệt trung gian, trao quyền chủ động hơn cho địa phương. Khi Trung ương đã ban hành cơ chế đặc thù, các tỉnh, thành cần mạnh dạn áp dụng, tránh tâm lý e dè, chờ hướng dẫn. Song song đó, cần tăng cường phối hợp giữa các cơ quan trung ương và địa phương, đảm bảo quá trình chuẩn bị – phê duyệt – triển khai dự án diễn ra liên tục, thay vì bị “đứt gãy” qua nhiều năm ngân sách.

Ông Sơn cũng cho rằng việc lựa chọn dự án cần dựa trên nguyên tắc “cần thiết, khả thi, hiệu quả và bền vững”. Chỉ khi dự án được chuẩn bị kỹ từ đầu, có quy hoạch rõ ràng, nguồn lực đảm bảo và tác động lan tỏa vùng, thì mới đủ điều kiện để bố trí vốn trong kế hoạch trung hạn. Điều này giúp tránh tình trạng vốn bị dàn trải, phải điều chuyển hoặc hủy bỏ sau đó do không thể thực hiện.

Tăng hiệu quả sử dụng vốn

Đối với nguồn vốn, các đại biểu Quốc hội cho rằng, dù tổng mức đầu tư công tăng nhanh, nhưng hiệu quả sử dụng còn chưa tương xứng. Một trong những nguyên nhân chính là sự chồng chéo giữa quy trình quản lý vốn trong nước và vốn ODA. Đại biểu Nguyễn Trúc Sơn nêu rõ, nhiều dự án vay vốn nước ngoài phải mất tới 5–10 năm chỉ để hoàn tất thủ tục đàm phán và ký kết hiệp định. Thời gian kéo dài khiến dự án hết tính thời cơ, trong khi lãi vay vẫn tính theo cam kết quốc tế, làm tăng chi phí.

Từ thực tế này, ông kiến nghị Chính phủ đàm phán sớm, rút gọn thủ tục đối với các khoản vay ưu đãi quốc tế, đồng thời tăng cường vai trò điều phối của Bộ Tài chính và Bộ Kế hoạch và Đầu tư trong việc thống nhất quy trình. Với những chương trình lớn như tuyến đường ven biển Đồng bằng sông Cửu Long dài hơn 300 km, nếu không cải thiện khâu chuẩn bị và cơ chế vốn, có thể sẽ mất cả một nhiệm kỳ mới để hoàn thành.

Cùng quan điểm về sự cần thiết của cải cách, đại biểu Trần Văn Lâm – Đoàn đại biểu Bắc Ninh nhấn mạnh rằng hiệu quả đầu tư công không chỉ nằm ở tốc độ giải ngân, mà quan trọng hơn là chất lượng sử dụng vốn và cơ chế tài chính minh bạch. Ông Lâm cho rằng, trong giai đoạn vừa qua, nhiều địa phương lập dự toán thu – chi ngân sách chưa sát thực tế: dự toán thu đặt thấp, dẫn tới vượt thu lớn; trong khi chi lại được mở rộng thiếu kiểm soát, gây dàn trải.

Theo ông Lâm, nếu không điều chỉnh cách lập dự toán, tình trạng mất cân đối giữa thu – chi sẽ còn tiếp diễn, ảnh hưởng tới kỷ luật tài chính và hiệu quả sử dụng vốn đầu tư công. Vì vậy, cần xây dựng hệ thống dự toán trung hạn khoa học và linh hoạt hơn, có cơ chế điều chỉnh kịp thời khi nguồn thu thực tế biến động, bảo đảm việc phân bổ vốn đầu tư công dựa trên năng lực hấp thụ thực, chứ không theo phong trào hoặc bình quân chia đều.

Ông Lâm cũng đề nghị rà soát lại các quy hoạch phát triển vùng và quy hoạch đô thị sau khi sáp nhập đơn vị hành chính, nhằm đảm bảo sự thống nhất và đồng bộ trong không gian đầu tư. Nếu quy hoạch mới chưa hoàn thiện mà đã bố trí vốn, rủi ro đầu tư dở dang hoặc chồng chéo sẽ rất lớn. Điều này đặc biệt quan trọng trong giai đoạn 2026–2030, khi nhiều địa phương đang tái cấu trúc không gian kinh tế, đòi hỏi đầu tư công phải đi trước một bước nhưng vẫn bám sát quy hoạch tổng thể.

Đầu tư công vốn là công cụ then chốt thúc đẩy tăng trưởng nhất là trong giai đoạn đang được sử dụng như dòng vốn mồi, lấy đầu tư công dẫn dắt đầu tư tư, nhưng dòng vốn này chỉ phát huy hiệu quả khi được quản trị tốt. Trong giai đoạn tới, Việt Nam cần chuyển từ “đầu tư nhiều” sang “đầu tư hiệu quả”, nghĩa là mỗi đồng vốn phải được sử dụng đúng mục tiêu, tạo ra giá trị thực, gắn với tầm nhìn phát triển dài hạn.

Để đạt được điều đó, cần ba yếu tố song hành: thể chế thông thoáng, quy hoạch đồng bộ và kỷ luật tài chính chặt chẽ. Khi quy trình chuẩn bị đầu tư được rút ngắn, nguồn vốn được phân bổ hợp lý và cơ chế giám sát minh bạch, tiến độ giải ngân sẽ tự nhiên được cải thiện. Quan trọng hơn, hiệu quả đầu tư công sẽ thể hiện ở chất lượng công trình, ở năng lực kết nối vùng, và ở sức bật phát triển kinh tế – xã hội của từng địa phương.

Giai đoạn 2026–2030 vì thế không chỉ là bài toán giải ngân, mà là thời điểm khẳng định bản lĩnh quản trị của Nhà nước trong sử dụng đồng vốn công một cách thông minh, tiết kiệm và hiệu quả nhằm tạo nền tảng cho tăng trưởng bền vững và phát triển bao trùm trong thập niên mới.